شیخ کمال شیخ مسعود
ج ۳، ص ۳۳۱–۳۳۳
ریحانة الادب
ج ۳، ص ۳۳۱–۳۳۳
شیخ کمال شیخ مسعود
- ملقّب بکمال الدین، معروف بشیخ کمال، متخلّص بکمال، از اکابر متصوّفه و عرفای قرن هشتم هجری خجند از بلاد ترکستان بوده و یا اوائل قرن نهم را نیز درک کرده است، جامع علوم ظاهری و باطنی، اکثر اوقات او در ریاضات شرعیّه و مجاهدات دینیّه مصروف، با حافظ شیرازی و نظائر وی معاصر بود و هریکی، از اشعار خود را بدیگری میفرستاده و همدیگر را تجلیل میکردهاند. دیوان شعر او، حاوی غزلیّات و اشعار عارفانه بسیاری میباشد، دو نسخه خطّی آن بشماره ۲۶۴ و ۲۶۶ در کتابخانه مدرسه سپهسالار جدید تهران موجود است و از اشعار او است:
میخروشد بحر و میگوید بآواز بلند هرکه در ما غرقه گردد عاقبت هم ما شود
منع کمال از عاشقی، جان برادر تا بکی پند بدر مانع نشد، رسوای مادرزاد را
چشم اگر اینست و ابرو این و ناز و غمزه این الوداع ای زهد و تقوی الفراق ای عقل و دین
حلال باد می و خلد و حور زاهد را که واگذاشت برندان شراب و شاهد را
عجب که شحنه نگشت از امام ما واقف که خرج کرد به می، وقفهای مسجد را
گر شبی آن مه ز منزل بینقاب آید برون ز اوّل شب تا دم صبح آفتاب آید برون
خرقههای صوفیان در دور چشم مست او سالها باید که از رهن شراب آید برون
هرکجا باشد نشان پای او ز انجا بچشم خاک برداریم چندانی که آب آید برون
با همه تقوی و زهد، ار بشنود نامت کمال از درون صومعه مست و خراب آید برون
مخفی نماند که شاعری، دون مقامات عالیه شیخ کمال است و شعر گفتن او، محض من باب افاقه از حالت جذبه بوده که ضروریّات این نشأه را نیز انجام داده باشد. در تاریخ اولاد الاطهار گوید که شیخ کمال گاهی بتکلّف شعر میگفته چنانچه خودش گوید:
این تکلّفهای من در شعر من کلّمینی یا حمیرای من است
نشو و نمای شیخ، در خجند بود، عاقبت در مراجعت از سفر مکّه بجهت سازگاری و مطبوع طبع بودن آب و هوای تبریز در آنجا اقامت کرده و ترک وطن نمود، مدتها مرجع استفاده افاضل وقت بود، از طرف سلطان حسین بن اویس جلایری، باغی و خانقاهی برای او تهیه شد، شیخ، در آن خانقاه مشغول عبادت بود تا بسال هفتصد و نود و دویم یا سیم و یا در هشتصد و دویم یا سیم یا هشتم هجرت که بعد از نماز مشغول اوراد و تعقیبات بوده، همینکه جمله حسبنا اللّه عند اللّقاء بر زبانش جاری شد جان بمالک جانان سپرد، در همان باغ خود که پردرخت و باصفا و در دامنه ولیانکوه تبریز واقع بوده مدفون گردید.
خودش آن باغ را بهشت نامیده بوده و بهمین جهت گفته است:
از بهشت خدای عزّ و جل تا بتبریز نیم فرسنگ است
بنابر قول چهارمی، هریک از دو جمله: زهی آفتاب بدر کمال- ۸۰۳ و جمله:
منبع حسن ماهتاب جمال- ۸۰۳ مادّه تاریخ او است.
نگارنده گوید: اکنون در زمان حاضر ما در محلّه ولیانکوه، در سمت شرقی تبریز، در دامنه تپه و تلّی که در آنجا واقع و بقلّه معروف و بجهت کثرت قبور عرفا و اولیائی که در آنجا مدفون و در زمان ما اثری از آنها باقی نمانده به ولیانکوه نیز مشهور میباشد قبرستانی است که در زبان اهالی تبریز به شیخ کمال معروف است ولی از قبر شیخ اثری ظاهر نیست، چون این اراضی در زمان شیخ کمال جزو شهر تبریز نبوده بلکه در حدود نیم فرسخی آن شهر بوده است همین شعر را گفته و همانا مرادش از بهشت خدا نیز همان باغ مذکور خودش است که آنرا ببهشت موسوم داشته بوده است و نیز در مدح تبریز گوید:
زاهدا، تو بهشت جو که کمال ولیانکوه خواهد و تبریز
تبریز مرا بجان جان خواهد بود پیوسته بدو دلنگران خواهد بود
تا در نکشم آب چرنداب و گجیل سرخاب ز چشم من روان خواهد بود
هریکی از چرنداب و سرخاب از محلات تبریز بوده و گجیل هم نام قبرستان محلّه چرنداب است که در این اواخر مبدّل بباغ ملّی شده و قبر قاضی بیضاوی نیز در آنجا بوده است.
(ص ۲۱۰ ض و ۲۹ ج ۲ مع و ۵۸ مخل و تاریخ حشری و اولاد الاطهار و ۳۸۸۶ ج ۵ س و ۶۶۳ ج ۲ فهرست کتابخانه و غیره)