مدخل ریحانة الادب

حویزی سید علی خان بن سید خلف

ج ۲، ص ۹۰–۹۴

ریحانة الادب

ج ۲، ص ۹۰–۹۴
حویزی سید علی خان بن سید خلف - مشعشعی حویزی مذکور در بالا، از فحول علمای امامیّه میباشد که والی حویزه بود، عالمی است عابد فاضل صالح ادیب شاعر جلیل القدر، به تصوف مایل و ممدوح شعرای عصر خود و از اشعار او است: و لو لا حسام المرتضی اصبح الوری‌ و ما فیهم من یعبد اللّه مسلما و ابنائه الغرا لکرام الاولی بهم‌ انار من الاسلام ما کان مظلما و اقسم لو قال الانام بحبهم‌ لما خلق الرب الکریم جهنما تألیفات طریفه بسیاری دارد: ۱- جواب اعتراضات السید الشریف الجرجانی علی حدیث الغدیر ۲- خیر جلیس و نعم الانیس که دیوان اشعار او است ۳- خیر المقال ۴- دیوان اشعار که همان خیر جلیس است ۵- شرح الاسماء ۶- منتخب التفاسیر ۷- نکت البیان در تفسیر آیات و احادیث مشکله و کلمات حکمیّه و فنون ادبیّه که بسال ۱۰۸۴ ه ق در ظرف پنج ماهش تألیف داده است ۸- النور المبین فی اثبات النص علی امیر المؤمنین ع که در سال ۱۰۸۳ ه تألیفش داده است. میرزا عبد اللّه افندی سالف الترجمة می‌گفته گمان دارم که اکثر فوائد کتب سید نعمت اللّه جزائری از تألیفات این فاضل خبیر مأخوذ باشد باری سید علی خان بفرموده ذریعة در سال ۱۰۸۸ ه قمری (غفح) وفات یافت. تبصره‌- این سید علی خان حویزی غیر از معاصرش، سید علی خان مدنیّ المولد، شیرازیّ الاصل، شارح صمدیّه و صحیفه سجادیّه است که وی پسر امیر نظام الدین احمد بن محمد معصوم بن سید نظام الدین احمد بن ابراهیم بن سلام اللّه، از احفاد صدر الدین‌
دشتکی سید محمد شیرازی پسر غیاث الدین منصور آتی الترجمة، نوه هفتم همین غیاث الدین، لقبش صدر الدین و نسبش با بیست و شش واسطه بزید بن علی بن الحسین علیهما السلام کلیشه‌ [۱] خط سید علی خان مدنی شیرازی- ۷ [۱] کلیشه فوق از صفحه آخر کتاب (الحدائق الندیه شرح الفوائد الصمدیه) میباشد که نسخه اصل بخط شارح و در کتابخانه جناب آقای فخر الدین نصیری موجود و تمام کتاب بخط سید علی خان مدنی است.
منتهی میشود. وی جوهری است عجیب، فاضلی است ادیب، عالمی جامع و بارع، شاعری ماهر، از افاضل علمای امامیّه که در لغات عربیّه و علوم ادبیّه صاحب ید بیضا و دستی توانا، جامع جمیع کمالات عالیه علمیّه، با میرزا عبد اللّه افندی و سید علی خان حویزی و مجلسی ثانی و شیخ حرّ عاملی و نظائر ایشان معاصر بود، از شیخ علی سبط روایت کرده و با اجازه مدبجه از مجلسی، با دو واسطه از صاحب معالم و صاحب مدارک نقل و با دو واسطه دیگر از شیخ بهائی روایت کرده است. هریک از تألیفات طریفه او برهانی قاطع و شاهدی بلا معارض، بر علوّ مراتب علمی، حدّت ذهن، دقّت و فطانت وی میباشد: ۱- احوال الصحابة و التابعین و العلماء ۲- اغلاط الفیروزآبادی فی القاموس یا اغلاط القاموس ۳- انوار الربیع فی انواع البدیع که شرح منظومه بدیعیّه مذکور در زیر میباشد که در هند و تهران چاپ و مرجع استفاده فحول و اکابر میباشد. پوشیده نماند: سید علی خان در سال ۱۰۷۷ ه ق قصیده‌ای مشتمل بر یکصد و چهل و هفت بیت در مدح حضرت رسالت ص در دوازده شب انشا کرده است و آن قصیده دارای یکصد و پنجاه و سه نوع از صنایع علم بدیع میباشد و در هریک از ابیات که مشتمل بر صنعتی است بنام همان نوع صنعت تصریح و خود آن دانشمند یگانه همین قصیده را شرح، و آن شرح را انوار الربیع فی علم البدیع نام کرده و در سال ۱۰۹۳ ه تألیف شده است. در دیباچه‌اش گوید، صفی الدین حلّی در نظم انواع بدیع که هر نوعی را در یک بیت نظم کرده مبتکر نبوده بلکه بامین الدین علی بن عثمان بن علی بن سلیمان اربلی شاعر صوفی (متوفی بسال ۶۷۰ ه ق که شرح حال او را بهمین عنوان نگارش داده‌ایم) اقتفا جسته است و هیچ‌یک از این دو عالم متبحّر، توریه کردن بنام خود نوع بدیعی را محض بجهت صعوبت آن ملتزم نشده و نخستین کسی که این رویه را معمول داشته عزّ الدین موصلی است سپس تقی الدین ابن حجت نیز در همین شیوه تابع وی گردیده و خود صاحب ترجمه (سید علی خان مدنی) سومی ایشان است ۴- بدیعیه که منظومه‌ایست در علم بدیع و در فقره سومی مذکور داشتیم ۵- تخمیس البردة ۶- التذکرة فی الفوائد النادرة ۷- الحدائق الندیة فی شرح الفوائد الصمدیة
که تألیف آن در سال ۱۰۹۹ ه ق بپایان رسیده و در ایران چاپ شده و همانا شرح کبیر صمدیه شیخ بهائی است ۸- حدیقة العلم ۹- الدرجات الرفیعة فی طبقات الامامیة من الشیعة که نسخه آن در برلین موجود است ۱۰- دیوان شعر ۱۱- ریاض السالکین فی شرح صحیفة سید الساجدین ع که در ایران چاپ شده و پنج نسخه خطّی آن نیز بشماره‌های ۱۰۳۷- ۱۰۴۱ در کتابخانه مدرسه سپهسالار تهران موجود است و در همین شرح خود آن کتاب مستطاب را با سندی دیگر غیر از سند مشهوری که در اوّل آن نگارش یافته نیز روایت میکند ۱۲- الزهرة در نحو ۱۳- سلافة العصر فی محاسن اعیان العصر ۱۴- سلوة الغریب و اسوة الادیب ۱۵- شرح بدیعیه صفی الدین حلی چنانچه در شرح حالش اشاره خواهد شد ۱۶- شرح صغیر بر صمدیه که نامش الفرائد البهیة فی شرح الفوائد الصمدیه میباشد و در سال ۱۲۷۰ ه قمری در تهران چاپ شده است ۱۷- شرح کبیر صمدیه که در بند هفتم مذکور شد ۱۸- شرح متوسط بر صمدیه ۱۹- الطراز الاول فی ما علیه من لغة العرب المعول که با تمامش موفق نشده و ظاهرا تا حرف صاد است ۲۰- الکلم الطیب و الغیث الصیب در ادعیه که در تهران چاپ شده است ۲۱- المخلاة که بطرز کشکول شیخ بهائی ۲۲- منظومه بدیعیه که در فقره چهارمی مذکور شد و غیر اینها. در مستدرک گوید: سید علی خان مدنی، در شانزده سالگی، در حال حیات پدر که در حیدرآباد هند ساکن و داماد عبد اللّه قطب شاه بوده بمولد خود مدینه منوره مهاجرت کرد، بعد از فوت پدر بحسب دعوت قطب شاه در برهان‌پور بشرف ملاقات وی نایل آمد و ریاست هزار و سیصد تن سواره بدو موکول شد و با لقب خان مفتخر و سپس بحر است اورنگ آباد و حکومت ماهور و تصدی دفتر دولتی در برهانپور علی الترتیب منصوب گردید و عاقبت با اجازه آن شاه والاجاه بزیارت حرمین و ائمّه عراق مشرّف شد بعد باسپهان رفته و مورد تعظیم شاه سلطان حسین گردید پس بشیراز که موطن اصلی پدرانش بوده رفته و در مدرسه منصوریّه تدریس کرد و تا آخر عمر خود مرجع استفاده بوده تا در سال ۱۱۱۸ یا ۱۱۲۰ ه قمری (غقیح یا غقک) در همان بلده وفات یافت و در حرم شاه‌چراغ در قرب قبر
سید ماجد مدفون گردید و بچند واسطه از مشایخ خود صاحب مستدرک است. (ص ۴۱۲ ت و ۱۷۵ هب و ۳۸۶ مس و ۲۰۱ لس و ۲۴۴ مط و ۴۲۶ ج ۲ و ۷۶ ج ۳ و ۹ و ۲۵ ج ۴ ذریعه و غیره)

گزارش اشکال یا پیشنهاد