مدخل ریحانة الادب

حمار العزیر احمد بن عبید اللّه (یا عبد اللّه) بن محمد بن عمار

ج ۲، ص ۶۷–۶۹

ریحانة الادب

ج ۲، ص ۶۷–۶۹
حمار العزیر احمد بن عبید اللّه (یا عبد اللّه) بن محمد بن عمار - (یا آنکه نام پدرش و جدّش عبید اللّه است نه محمد) کاتبی است ثقفی، مکنّی‌
بابو العباس، مشهور بحمار العزیز، مورّخ و محدّث مشهور که اظهار تشیّع میکرد، از مشایخ بسیاری روایت نموده و ابو الفرج اصفهانی و نظرای وی هم از وی روایت می‌کنند، در سال ۳۱۴ ه قمری (شید) درگذشته و در مقاتل طالبیین و موضوعات دیگر تألیفاتی دارد: ۱- اخبار ابن الرومی ۲- اخبار ابی العتاهیة ۳- اخبار ابی نواس ۴- الانواء ۵- الرسالة فی تفضیل بنی هاشم و موالیهم و ذم بنی امیة و اتباعهم ۶- المبیضة در مقاتل طالبین ۷- مثالب ابی نواس ۸- مثالب معاویه ۹- کتاب جمل ۱۰- کتاب صفین ۱۱- المناقضات و غیر اینها. گویند احمد، روزوشب بجهت فقر و بی‌نوائی که داشته با تقدیرات ازلی در سر جنگ و ستیزه بود و بهمین صفت کفران نعمت شهرت داشت تا آنکه روزی ابن الرومی ویرا گفت، من ترا بعزیر ملقّب داشتم زیرا چنانچه عزیر با معبود خود بمقام ستیزه برآمد و در باب بخت نصر که خون هفتاد هزار تن را ریخت زبان اعتراض و گستاخی بدرگاه الهی باز نمود و از این‌رو خطاب الهی در رسید که اگر این مجادله را ترک نکنی از مقام پیغمبری خلع خواهی شد، تو هم که همیشه در مقام اعتراض بقضای خداوندی هستی، سزاوار این لقب (عزیر) میباشی. ابن الرومی در خصوص این صفت ناشایست او گوید: و فی ابن عمار عزیریة یخاصم اللّه بها و القدر ما کان لم کان و ما لم یکن‌ لم لم یکن فهو وکیل البشر شرح: عزیریة یعنی صفت عزیری. لفظ لم اوّل و سوم در بیت ثانی بکسر لام، مخفّف لما است (بکسر اوّل) بمعنی چرا. و لم دویم و چهارم در همان بیت بفتح لام، از حروف جازمه است. ابن عمّار نیز همان حمار العزیر میباشد که جدّ عالیش عمّار نام داشته است. نگارنده گوید: از این بیان وجه لقب عزیر مکشوف گردید، لکن حمار العزیر گفتن احمد را (چنانچه لقب مشهوری او است) وجهی نمیباشد، دور نیست که این لقب نیز بجهت تأکید در صفت کفران نعمت باشد زیرا در این قسمت بمقام کفر و ارتداد رسیده بود همچنانچه عزیر بمقام اعتراض بمعبود حقیقی برآمد هکذا شخص حمار نامی نیز از اهل اسلام بعد از عمر طولانی و ناز و نعمت فراوان مرتدّ شد و اکفر من حمار از امثال‌
دائره گردید پس احمد را حمار العزیر گفتن بجهت تشبیه بهردو نفر مذکور میباشد که گویا جامع هردو صفت اعتراض بحق عزیر و ارتداد حمار بوده است و چون رشته کلام بدینجا رسید مثل مشهور مذکور اکفر من حمار را بطور اجمال ثبت اوراق مینماید: حمار، نام مردی بوده از قبیله عاد که پسر مویلع و یا مالک بن نصر ازدی است که مسلمان بوده و صحرای بزرگی را مالک بود بعرض چهار فرسنگ و بطول مسافت یک روزه راه که در تمامی بلاد عرب جایی پرنعمت‌تر از آن وجود نداشت، میوه‌های گوناگون در آنجا موجود بود، مدت چهل سال با کمال وسعت و بذل و بخشش و سخاوت امرار حیات نمود تا آنکه پسرانش (که بنوشته قاموس ده تن بوده‌اند) روزی برای شکار در آن صحرا رفتند و همه‌شان در اثر صاعقه مردند پس احمد تحمل نکرده و گفت دیگر خدائی را که این ظلم را روا دارد نمی‌پرستم و قوم خود را نیز بکفر و عصیان دعوت کرد، متمرّد را کشته و آن صحرا را خراب و ویران نمود اینک در کفر و ارتداد ضرب المثل شد و اکفر من حمار از امثال دائره گردید. شاعر گوید: الم تر ان حارثة بن بدر یصلی و هو اکفر من حمار (قاموس و مجمع الامثال و ص ۲۳۲ ج ۳ جم)

گزارش اشکال یا پیشنهاد