زجاج ابراهیم بن محمد بن سری بن سهل
ج ۲، ص ۳۶۷–۳۶۸
ریحانة الادب
ج ۲، ص ۳۶۷–۳۶۸
زجاج ابراهیم بن محمد بن سری بن سهل
- مکنّی بابو اسحق، ملقّب بزجاج، بحری است موّاج، از مشاهیر نحوییّن و ادبا و علمای عربیّت که ریاست نحو و علوم عربیّه بدو منتهی میشد. در بدایت حال در اثر شوق تحصیل علوم ادبیّه حاضر حوزه درس مبرّد و ثعلب گردید، با آن همه تنگدستی که داشته و روزی یک درهم و نیم از صنعت بلورتراشی عایدش بود همه روزه بحسب قرارداد و مقاوله، تا روز وفات مبرّد یک درهم اجرت تعلیم بدو میپرداخت و علاوهبراین امورات شخصی او را نیز انجام میداد تا در نتیجه این همه زحمات خود فنون ادبیّه را متقن داشت و بهمه شاگردان مبرّد مقدّم گردید و بمصاحبت و منادمت عبید اللّه بن سلیمان بن وهب وزیر معتضد عباسی اختصاص یافت و بتعلیم و تربیت قاسم پسر عبید اللّه مذکور منصوب شد، پس از آنکه قاسم بعد از فوت پدر بوزارت رسید زجاج نیز در اثر معاهداتی که در اوقات تعلیم و تربیت بین ایشان منعقد بوده بثروت بینهایت نایل گردید چنانچه از طرف قاسم بن عبید اللّه وزیر وقت مقرّر گردید عرایض مردم که بدربار وزارتی مینویسند بواسطه زجاج بمهر و امضای وزارتی برسد و زجاج از درخواست کردن هیچچیز امتناع ننماید اینک بدینوسیله در
[۱] - زجاج- بر وزن بقال شیشهگر و آئینه و بلورتراش و فروشنده آنها است و بعضی از معروفین بهمین وصف را تذکر میدهد. اما زجاج بضم اول و تخفیف ثانی که بعربی بمعنی بلور و شیشه و آیینه است کسی را سراغ نداریم که ملقب و موصوف بآن باشد بلی بعضی از دانشمندان، بجهت انتساب آن، بزجاجی معروف میباشد و در تحت همین عنوان (زجاجی) بشرح حال ایشان خواهیم پرداخت.
اندک زمانی اموال بسیاری حیازت نمود. عبد الرحمن بن اسحق مذکور در ذیل و ابو علی فارسی که شرح حالش بعنوان فارسی خواهد آمد از تلامذه زجاج بوده و او را تألیفات بسیاریست:
۱- الابانة و التفهیم عن معنی بسم اللّه الرحمن الرحیم، یک نسخه خطی آن در غوطه موجود است ۲- الاشتقاق ۳- اعراب القرآن در دو مجلّد و یک نسخه بسیار فرسوده آنکه در حدود سیصد و هفتاد و نه هجری با خطّی شبیه بخط کوفی نوشته شده در خزانه کتب قسطنطنیّه موجود و بنوشته روضات الجنّات بنظر میرزا عبد اللّه افندی رسیده است ۴- الامالی ۵- الانواء ۶- خلق الانسان و یک نسخه از آن برقم ۲۳۴ در خزانه مصر موجود است ۷- خلق الفرس ۸- سر النحو ۹- شرح ابیات سیبویه ۱۰- شرح جامع المنطق ۱۱- العروض ۱۲- فعلت و افعلت که در قاهره چاپ شده ۱۳- الفرق ۱۴- القوافی ۱۵- ما ینصرف و ما لا ینصرف ۱۶- مختصر النحو ۱۷- معانی القرآن و چند نسخه خطی آن در کتابخانه خدیویه مصر موجود است ۱۸- النوادر. زجاج روز جمعه نوزدهم جمادی الاخره سیصد و ده یا یازده یا شانزده هجرت در حدود هشتاد سالگی در بغداد در عهد خلافت معتضد عباسی درگذشت. از سیوطی نقل است که آخرین کلام زجاج این بود: اللهم احشرنی علی مذهب احمد بن حنبل. (ص ۱۲۲ ج ۵ مه و ۱۱ ج ۱ کا و ۴۴ ت و ۱۳۰ ج ۱ جم و ۱۴۴ هب و ۲۴۱۱ ج ۴ س و ۹۰ ف و ۱۸۱ ج ۲ ع و غیره)