ذو الریاستین فضل بن سهل
ج ۲، ص ۲۶۳–۲۶۴
ریحانة الادب
ج ۲، ص ۲۶۳–۲۶۴
ذو الریاستین فضل بن سهل
- سرخسی، وزیر مأمون عباسی که نخست مجوس بود، در سال ۱۹۰ ه ق بدست مأمون یا یحیی برمکی مسلمان شد و یا آنکه پدرش سهل مشرّف بشرف اسلام بوده است. بهرحال علاوه بر وزارت مملکت، ریاست لشگر را نیز بعهده داشت یعنی ریاست شمشیر و قلم را جامع بود و بهمین جهت بلقب ذو الریاستین اشتهار یافت. دارای کمالات بسیار بود، خصوصا در نجوم و استخراج احکام مهارتی بسزا داشت، در استخراجات خود مصیب بوده و خطا نمیکرد، قتل خود را نیز قبلا استخراج کرده و در رقعهای نوشته و بمادرش سپرده بود. باوجود اینکه اظهار تشیّع میکرد لکن در اثر محبّتهای بسیاری که مأمون در حق حضرت رضا ع معمول داشته و بدیگران تفضیلش میداده است حسد بروی غالب آمد، عداوت شدید در حق آن حضرت ببروز آورد، عاقبت کار، مأمون از وی دلتنگ شد، خال خود غالب اسود را پنهانی بقتل وی بگماشت، غالب نیز با جمعی روز پنجشنبه یا جمعه دوم شعبان سال
۲۰۲ یا ۲۰۳ ه قمری (رب یا رج) در حمام سرخس پنهانی او را کشتند. یا خود سبب قتل فضل آن بود که وقتی مأمون میخواست خلافت را بحضرت رضا ع موکول دارد فضل نیز ترغیب و تحریص مینموده است تا آنکه عبّاسیّین در بغداد بصدد انکار این امر آمدند، از خلافت مأمون منصرف و بعمّ او ابراهیم بیعت نمودند پس مأمون فضل را بروش مذکور کشته و حضرت رضا ع را نیز مسموم کرد و بجهت تبرئه خود ببغداد نوشت، آنکه در امر علی بن موسی، بر من انکار داشت از میان رفت. بسط زاید را موکول به تنقیح المقال و دیگر کتب مربوطه میداریم. بعد از فضل، برادرش حسن بن سهل بوزارت نایل گشت، دختر خود را بعقد مأمون درآورد، نثار و شاباش و ولیمههای فوق العاده که نظیر آن تا زمان آن معهود نبوده است بکار برد، عاقبت بجهت کثرت جزع و اضطرابی که در مصیبت برادر داشته مختل الحواس گردید و بهمین سبب زندانی شد تا در سال ۲۳۶ ه قمری (رلو) درگذشت. (تنقیح المقال و ص ۱۰۰ و ۱۵۴ و ۴۵۰ ج ۱ کا و ۳۳۹ ج ۲ تاریخ بغداد)