خلیلی حاج میرزا حسین بن حاج میرزا خلیل

خلیلی حاج میرزا حسین بن حاج میرزا خلیل - تهرانی، در اوائل قرن حاضر چهاردهم هجرت از اکابر فقهای شیعه بشمار میرفت، در بدایت حال از شاگردان صاحب جواهر بود، بعد از وفات او حاضر حوزه شیخ مرتضی انصاری سالف الترجمة گردید، پس از وفات شیخ نیز مشغول تدریس علوم دینیّه شد تا در سال ۱۳۱۲ ه قمری بعد از وفات حاج میرزا محمد حسن شیرازی آتی الترجمة، مرجع تقلید بعضی از بلاد شیعه و حوزه درسش نیز محل استفاده اکثر افاضل وقت گردید. با آنهمه کبر سن، ضعف و ناتوانی، اشتغالات علمی و زحمات حوزه که داشته اصلا از عبادات دینی تقاعد نمی‌ورزید، در انجام وظائف مقرّره شرعیّه مسجد کوفه و مسجد سهله اهتمام تمام داشت، بین الطلوعین روز جمعه دهم شوال ۱۳۲۶ ه قمری (غشکو) در مسجد سهله وفات یافت، جنازه‌اش بنجف نقل شد و در مقبره مخصوص خود مدفون گردید. پوشیده نماند که صاحب ترجمة یکی از ارکان تبدیل اوضاع سلطنت استبدادی بتشکیلات حکومت جدید و از قائدین نهضت ملی ایران بود بلکه در عتبات، یکی از ارکان ثلثه این مرام سیاسی بشمار میرفت، دو تن دیگر نیز آخوند خراسانی سالف الترجمة و شیخ عبد اللّه مازندرانی آتی الترجمة میباشند.

عکس حاج میرزا حسن خلیلی- ۸ از آثار خیریه صاحب ترجمة دو مدرسه است در محلّه عماره از نجف اشرف، یکی کوچک دو طبقه، مشتمل بر هیجده حجره که بسال ۱۳۲۲ ه قمری با هزینه میرزا محمد علی خان گرگانی تأسیس یافته و در آنجا مقبره‌ای نیز برای خانواده گرگانی تخصیص داده شده است و دیگری بزرگ و مستحکم و مشتمل بر پنجاه غرفه که مجمع افاضل بود و بسال ۱۳۱۶ ه قمری تأسیس یافته است، در دویم رجب ۱۳۲۷ ه ق موقع خلع محمد علی شاه قاجار و نصب پسرش سلطان احمد شاه، در همین مدرسه چند انجمن برای ایرانیها تشکیل یافته بود که برای انجام همان مرام سیاسی در آنها جمع میشدند، مجمع بزرگی نیز در آنجا برای علما تشکیل داده بودند، عثمانیها نیز در این اجتماع ملی با ایرانیان شرکت مینمودند. چون عرصه این مدرسه، قبلا ملک سید علی نام قطب بود بعد از تأسیس مدرسه بنام اصلی قدیمی عرصه‌اش شهرت یافت یعنی مدرسه قطب نیز میگفتند. محض احیا و ذکر خیر اهل خیرات گوئیم که بهای عرصه مدرسه و مقداری از هزینه آن را حاج محمد حسین خان میر پنجه بصاحب ترجمه (آقای خلیلی) بذل و شرط کرد که خود میرپنجه و پنج تن از محبوبین او در آنجا دفن شوند، بعد از آن امیر تومان صمصام الملک عراقی بساختمان مقبره و سمت متصل بآن پرداخت و جهانگیر خان مجد الدولة نیز سه سمت دیگرش را بپایان رسانید. گر بماند نام نیکی ز ادمی‌ به کز و ماند سرای زرنگار (از کتاب عربی ماضی النجف و حاضرها که بسال ۱۳۵۳ ه قمری در مطبعه صیدا چاپ شده ملخص گردید)