خرقانی [علی بن جعفر]
ج ۲، ص ۱۲۴–۱۲۵
ریحانة الادب
ج ۲، ص ۱۲۴–۱۲۵
خرقانی [علی بن جعفر]
علی بن جعفر، که کنیهاش ابو الحسن و مولد و مدفنش دیه خرقان بسطام است از مشاهیر عرفا و صوفیّه بلکه از جمله ابدال و اوتاد و اکابر عبّاد و زهّاد معدود و در تاریخ احمد رفعت دارای مقام غوثیتش دانسته و کرامات بسیاری برای او مذکور میدارد و در هریک از اصول شریعت و طریقت و حقیقت مصنّفاتی بدو منسوب دارند که از آن جمله است:
۱- رسالة الخائف الهائم من لومة اللائم که نظیر آن در اصول طریقت تألیف نشده است ۲- فواتح الجمال و غیر اینها. اما نسبت طریقت و تصوف خرقانی، بزعم بعضی از ارباب تراجم به بایزید بسطامی بوده و بعضی دیگر باستناد اینکه ولادت خرقانی سالها بعد از وفات بایزید بوده است آن عقیده را ردّ کردهاند. فرقه اوّلی در جواب این اعتراض و شبهه گویند که استفاضه خرقانی بعد از وفات بایزید، از مقام روحانیّتش بوده است و مولوی رومی نیز همین معنی را تأیید کرده و گوید:
بو الحسن بعد از وفات بایزید از پس آن سالها آمد پدید
گاه و بیگه نیز رفتی بیفتور بر سر گورش نشستی بیحضور
تا مثال شیخ پیشش آمدی تا که میگفتی شکالش حل شدی
خود خرقانی نیز در ضمن مذاکره مجاهدات نفسیه خود میگفت که مدت چهل سال آب سرد نخورده و حق تعالی بدلش مینگرد و جز خود را نبیند. کیفیت ملاقات او با شیخ الرئیس
[۱] - خرقانی- منسوب بخرقان است و آن بفرموده تنقیح المقال، بفتح اول و سکون ثانی دهی است در سمرقند و بفتح اول و فتح و تشدید ثانی و تخفیف قاف و یا برعکس آن، دیهی است از بسطام در سر راه استرآباد که ابو الحسن عارف خرقانی نیز که ذیلا نگارش میدهیم از آنجا بوده و بعضی از موصوفین بهمین نسبت را تذکر میدهد.
و ابو سعید ابو الخیر در کتب سبر مذکور و اشعار عربی و پارسی طرفه نیز داشته و از آن جمله است:
اسرار ازل را نه تو دانی و نه من وین حرف معمّا نه تو خوانی و نه من
هست از پس پرده گفتگوی من و تو گر پرده برافتد نه تو مانی و نه من
نیز از او است:
آن دوست که دیدنش بیاراید چشم بیدیدنش از گریه نیاساید چشم
ما را ز برای دیدنش باید چشم گر دوست نبیند، بچه کار آید چشم
یکی از کرامات منسوبه خرقانی را از راه مشت نمونه خروار است مینگارد: در روضات الجنّات ضمن ترجمه حال نجم الدین کبری گوید، از خرقانی نقل شده که گوید من بعرش رفته و با سرعت تمام، هزار طواف کردم، ملائکه که باوقار و اطمینان تمام طواف میزدند از سرعت طواف من در شگفت بودند، من سبب دیرپائی و بطوء حرکت ایشان را پرسیدم پاسخ دادند که ما، نور هستیم و نور را یارای بیشتر از این نمیباشد پس ایشان از سبب سرعت سیر من استفسار نمودند در جواب گفتم که من بشر و آدمیزاد هستم که در سرشت ما نار و نور توأم است و این سرعت سیر در اثر همان نار شوق الهی میباشد. چشم بگشا قدرت یزدان ببین. خرقانی بسال چهارصد و بیست و پنجم هجرت (۴۲۵ ه قمری) در خارج خرقان بسطام درگذشت. (ص ۸۱ ت و ۱۷۱ ج ۱ مه و ۶۶ ج ۱ مع و ۵۴ ج ۴ فع)