اسدی علی بن احمد
ج ۱، ص ۱۱۶–۱۱۷
ریحانة الادب
ج ۱، ص ۱۱۶–۱۱۷
اسدی علی بن احمد
طوسی مکنّی به ابو نصر یا ابو منصور، نسب او به پادشاهان عجم موصول است، از فحول شعرای خراسان و اکابر بلغای آن سامان و در عصر خود مقتدای پارسیگویان بود. در عهد غزنویان و آل بویه ظهور نمود و بجانب عراق و آذربایجان سفر کرد و در عراق آل زیار و آل بویه را مدح گفت پس در آذربایجان بملازمت شاه ابو دلف حکمران اران رسید و گرشاسبنامه را که گروهی بر شاهنامه فردوسی ترجیحش میدهند بنام وی منظوم داشت که از مهمترین آثار این حکیم میباشد. اسدی با حکیم قطران تبریزی معاصر بود و استاد بودن او نسبت بفردوسی (متوفی در سال ۴۱۱ یا ۴۱۶ ه قمری) خطا است. چنانچه نخستین فرهنگ نگار بودن وی که عقیده بعضی میباشد اشتباه است زیرا که بنابر نقل معتمد، اسدی در دیباچه کتاب خویش گوید که کتاب لغت قطران شاعر پیش از او تألیف شده است. باری اسدی در سال چهارصد و شصت و پنج هجرت (۴۶۵ ه ق) وفات یافته و از لطائف اشعار او قصائدی است که در صنعت مناظره گفته و دارای مضامین متین و علمی و حکیمانه میباشند چنانچه در مناظره زمین و آسمان گوید:
خطاب آسمان بزمین:
گفت آنگه آسمان بزمین کز تو من بهم هم فضل از تو بیش و فراوان، بصد گوا
از حرکت عظیم، زمان را منم اصول و ز حکمت خدای، جهان را منم بنا
کرسی و عرش و لوح و قلم جمله در من است هم خلد عدل ایزد و هم سدر منتها
از من نزول کرد بامر خدای فرد فرقان احمد نبی و تیغ مرتضی
جبریل با براق ز من آمدند زیر سوی من آمده است بمعراج مصطفی
پاسخ زمین:
گفتنش زمین که این صلف و عجب و کبر چند خاموش باش و بس کن از این بیهده هذا
من خود بِهَم ز تو که نه بر تست بر من است هم جنّ و انس و حیوان، هم نبت و هم نما
هم عین آب حیوان، هم بحرهای در هم جمع کان گوهر و هم گونهگون غذا
هم شهرهای شاهان، هم قصر مهتران هم مشهد بزرگان، هم جای اولیا
تو چون جحیمی، از شرر و دود و نار، پر من همچو جنّتم ز همه نعمتی ملا
تا آخر قصیده- که حاوی پنجاه و چهار بیت است. در مناظره قوس و رمح، گبر و مسلم، روزوشب و مانند آنها نیز اشعار نغز و لطیفی دارد. (ص ۱۰۷ ج ۱ مع و ۲۴۱ لس)