شمس الدّین محمد بن کمال الدّین خواجه - حافظ شیرازی
ج ۵، ص ۳۶۷–۳۷۰
مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی
ج ۵، ص ۳۶۷–۳۷۰
شمس الدّین محمد بن کمال الدّین خواجه - حافظ شیرازی:
(۷۲۸-۷۹۱ ق)
از ظهور اسلام تا کنون ششتن از بزرگان سخندان ایوان سرای حکمت و عرفان را بنقشهای بدیع بیان چنان آراسته و از حشو زوائد لاطایل پیراسته که زمان را از ساختن و پرداختن شخص هفتم با آنکه از ممکناتست عجالة دچار مشکلات نموده: (فردوسی طوسی، نظامی گنجوی، سنائی غزنوی، مولوی بلخی، سعدی شیرازی، شمس الدّین حافظ شیرازی) از فصحای بارع و عرفای معروف و مشاهیر فضلای مائۀ هشتم. پدرش از اهالی رودآور تویسرکان بوده. از آنجا بشیراز آمده و توطن اختیار نموده. خواجه در این شهر متولد شده و مستفید گشته و
چون کلام اللّه مجید را تماما از حفظ داشته حافظ تخلص نموده. و معتقدین غیب حضرتش را لسان الغیب خوانده. محققین او را جامع معقول و منقول و حاوی فروع و اصول دانسته. مجلس درس و حوزۀ تدریس داشته و در کشف مشکلات کشاف زمخشری همت گماشته. ظاهرا شرح یا حاشیه بر آن کتاب نگاشته شاید تفسیری هم تألیف کرده باشد. و سروکار دائمی خواجه بر قرآن کریم پر معلومست و خود میگوید: (عشقت رسد بفریاد گر خود بلسان حافظ - قرآن ز بر بخوانی با چارده روایت) و نیز تتبع و تبحر مولانا در دواوین شعرای عرب و علوم ادبیه کار باشد.
اما زندگانی خواجه معین شده که ساده و مجرد از علایق بوده و بیشتر در صحبت مشایخ عصر و اولیای زمان... سر مینموده صوفی بودن یعنی پشمینهپوش خویش را باین شعر گفته:
(سرمست در قبای زرافشان چو بگذری یک بوسه نذر حافظ پشمینهپوش کن)
ثابت کرده است و بقدر ضرورت کار دنیا از سلاطین آل مظفر مدح مختصری گفته که مورد تعرض حسودان نشود. و نیز صاحبان تذکره مینویسند خواجه در تمام مدت عمر خود یک سفر به یزد نمود.
صاحب سبحة المرجان مینویسد که در زمان سلطان محمود پادشاه دکن خواجه مهیای رفتن دکن شد اما زاد راه نداشت میرزا فضل اینجو از شاگردان تفتازانی صدر اعظم شاه دکن این بشنید مبلغی زر برای وی فرستاد
او وسائل تهیه کرده بجزیرۀ هرمز رفت و در کشتی نشست و چیزی نگذشت که طوفان شده و خواجه پشیمان ببهانۀ از سفینه بیرون آمد و گفت:
(دمی با غم بسر بردن جهان یکسر نمیارزد بمی بفروش دلق ما کزین خوشتر نمیارزد) و غزل را تمام کرده برای میرزا فضل اللّه فرستاده و خود بشیراز برگشت. و نیز صاحب تذکرۀ خزانۀ عامره بنقل از مرآة - الصفا گوید:
خواجه را پسری بود موسوم بشاه نعمان بهند رفت و در رامپور وفات یافت و او را نزدیک (آسیر) بخاک سپردند. و فرصت شیرازی میگوید که سن خواجه بچهل و شش رسید. بهر صورت خواجه از مفاخر فارس بلکه آبروی ایرانست و از جمله فصحای دوران. در معارف اسلامی یعنی حکمت و ادب از عیون و دیوان غزلیاتش بعز لئالی و نخب دراری مشحون همسر ندارد.
دیوان حافظ را شاگرد وی محمد گلندام بعد از رحلت او جمع کرده و بمرور بعضی از اشعار دیگران از قبیل سلمان ساوجی و غیره در آن داخل شد. چنانکه باز فرصت شیرازی در آثار العجم گوید که در نسخۀ بسیار کهنه و مندرس دیوان کمال خجندی این شعر دیده شد: (جانب دلها نگاهدار که سلطان ملک نگیرد اگر سپاه ندارد) باری همانطور که شعر دیگران در دیوان حافظ آمده شک نیست که مبلغی شعر او از میان رفته یا در دیوان دیگران داخل شده باشد. این اوقات حاجی
آقا محمد علی معروف بحاجی پیرزاده یکی دو غزل از گفتههای خواجه حافظ را که در دیوان نیست بدست آورده اگر چنین باشد گرفته در تاریخ ادبیات که تحت تألیف دارم درج مینمایم و باید بگویم بدتر از تمام این حیف میلها خدمت و خصوصیت دوستان نادانست که خواستهاند خواجه تمام حروف تهجی را روی قافیه قرار داده. در هر حرف غزل داشته باشد. لهذا از قول خواجه (الغیاث از جور خوبان الغیاث و دل من در هوای روح فرخ و بنویس دلا بیار کاغذ) ساخته و مجموعۀ به آن سختی را باین ابیات سست از حشمت انداختهاند.
خواجه در بیرون شهر شیراز در مکان معروف بمصلی جسدش بخاک رفت و خاک مصلی تاریخ ارتحال او شد و ندانم کجا و کی دیده و یا شنیدهام که محمد معمانی از معاریف آن ایام عمارتی بر سر تربت خواجه بنا کرد..
(روزنامۀ تربیت، سال ۱۳۲۰ ق، شمارۀ ۲۵۵)
مدخلهای بیشمارۀ ذیل آن
- آئینۀ معرفت (شعر)
- احوال و اشعار حافظ
- پنجاه چکامه از حافظ (با ترجمۀ انگلیسی)
- پنجاه غزل و قطعه (با ترجمۀ انگلیسی)
- تحفۀ بینظیر
- چند غزل از دیوان حافظ
- الحافظ الشیرازی (عربی)
- دیوان حافظ (شعر)
- رسالۀ فلسفی حافظ در سیر و سلوک
- غزلهای حافظ
- غزلی چند از حافظ بخط خوشنویسان مشهور
- فال حافظ
- کوه بینش
- گلبن معرفت
- گلچینی از دیوان حافظ
- لطفیۀ غیبیة
- هفتاد و پنج غزل