علاء الدّین عطا ملک جوینی
ج ۴، ص ۷۵–۷۷
مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی
ج ۴، ص ۷۵–۷۷
علاء الدّین عطا ملک جوینی:
(- ۶۸۱)
اهمیت وزراء و نویسندگان ایرانی در دربار مغول بقدری بوده که مغولها بیوجود آنها از عهدۀ انتظام امور کشور عاجز بودهاند در میان این طایفه اشخاصی یافت میشوند دارای هوش سرشار و قرایح ممتاز مبرزترین آنها خانوادۀ جوینی است مخصوصا شمس - الدّین محمد و برادرش علاء الدّین و پسرش بهاء الدّین و جدش شمس الدّین صاحبدیوان که او نیز لقب شمس الدّین داشته و بعنوان بزرگ و یا موی دراز معروف بوده وزیر اعظم ملک قطب الدّین خوارزمشاه بوده است.
و پدرش بهاء الدّین رتبۀ مستوفیالممالکی داشته است خود او نیز مدت ده سال مقام صدارت اعظمی را در اوان پادشاهی هلاکوخان احراز نموده و این خدمت را تا عهد سلطان اباقا خان ادامه داده برادرش علاء الدّین دارای اهمیت خاصی است چه او یکی از بهترین تاریخنویسان ایرانی میباشد علاوه بر این صفت یکی از مدیران بزرگ بشمار
است که یک سال بعد از فتح بغداد از طرف هلاکو بسمت حکومت آن شهر معین شد و مدت بیست و چهار سال در آنجا حکومت مینمود.
پسرش بهاء الدّین والی عراق عجم و فارس بود و پسر دیگرش شرف الدّین خود شاعر و طرفدار شعراء میباشد.
خانوادۀ جوینی از لحاظ محبت ایشان بعلم و ادب و هم از حیث علو طبع و کرم ذات و هم از جهت لیاقت اداری و بالاخره از حیث عاقبت و فرجام غمانگیز ایشان از تمام جهات شباهت بخانوادۀ برامکه وزراء معروف خلیفۀ هارون - الرشید است و مانند آنها دارای نفوذ کامل و اقتدار بسیار بودهاند و از لحاظ آنکه خودشان نویسندگانی استاد بودهاند و هم از شعراء و اهل فضل حمایت میکردهاند با عالم ادب ربط کامل دارند و عاقبت هر دو انهدام و انقراض درست مساوی با عظمت و اقتداری که داشتهاند نصیب آنها گردید.
در اثر مساعی یکی از وابستگان حق ناشناس این خانواده موسوم به مجد الملک یزدی و ایجاد سوءظن اباقا خان علاء الدّین عطا ملک را در بغداد توقیف کردند، و در شهر گردانیده با شکنجه و عذاب شدید مبالغی گزاف بعنوان اموال دیوانی که بر ذمۀ او وارد ساخته بودند مطالبه نمودند از حسن اتفاق مرگ ناگهانی اباقا خان ورق را منقلب ساخت و عطا ملک که ممکن بود بمصائب سختتری دچار شود نجات یافت و در اندک فاصله رقیب و خصم او مجد الملک مورد خشم عامه قرار گرفته و خلق بر او شوریده و او را ریزریز کردند.
لکن بعد از این حادثه دولت عطاملک نپائید و در اندک مدتی بعد از مجد الملک در بهار سال
۶۸۱ ق در گذشت (از سعدی تا جامی ص ۲۴)
سایر مآخذ: تذکرۀ دولتشاه سمرقندی ص ۶۵