صنیع الدوله اعتماد السلطنه محمد حسن ابن (حاج علیخان حاجب الدوله) مراغۀ مقدم
ج ۲، ص ۵۹۳–۵۹۵
مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی
ج ۲، ص ۵۹۳–۵۹۵
صنیع الدوله اعتماد السلطنه محمد حسن ابن (حاج علیخان حاجب الدوله) مراغۀ مقدم:
(- ۱۳۱۳ ق)
بعد از فوت شاهزادۀ علیقلی میرزا اعتضاد - السلطنه وزیر علوم بسال ۱۲۹۸ ق ادارۀ دار التألیف با همۀ متعلقات آن بحکم ناصر - الدّین شاه منتقل شد بمرحوم محمد حسن اعتماد السلطنه که زبان فرانسه را از قرار مذکور خوب میدانست ولی از علوم اسلامی و عربیت و تاریخ مسلمین و رجال و امثال آن بکلی بیبهره بود. لهذا تمام کارهای علمی و ادبی این اداره تا درجۀ سست و ضعیف و منحل گردیده و بازار (استبداد ادبی) رواج پیدا کرد. باین معنی که مرحوم اعتماد السلطنه بزور تهدید وامیداشت که فضلائی که در جزو ادارۀ دار التألیف یا دارالترجمه بودند کتابهائی که خود او موضوع آنها را اقتراح میکرد تألیف نمایند و بعد خود او آنها را باسم خود طبع و نشر و امضاء مینمود.
(مجلۀ یادگار سال ۵ شمارۀ ۳ ضمن شرح حال شمس العلماء عبدالربآبادی بقلم میرزا محمد خان قزوینی) وی در تأسیس انجمن علمی و نشر جرائد رسمی و ترجمۀ آثار مفیده و تألیف کتب نافعه
سعی و کوشش فوقالعاده داشته و بیشتر از یک ربع قرن بترقی و تعالی معارف و مطبوعات ایران خدمت کرده. در سال ۱۲۸۶ ق ریاست دارالطباعۀ دولتی دارالترجمۀ همایونی با لقب صنیع الدوله در سال ۱۲۸۸ ق تمام روزنامههای دولتی و ملی و علمی بعهدۀ او واگذار بوده که روزنامۀ ایران را بجای آن سه جریده هفتۀ سه شماره دائر نمود. در سنوات ۱۲۸۹ و ۱۲۹۳ و ۱۲۹۵ ق سالنامه و روزنامۀ علمی و روزنامۀ نیمرسمی اطلاع تحت نظر و ریاست او تأسیس یافت.
در سنین ۱۲۹۹ و ۱۳۰۰ ق جزو اعضای مجلس شورای دولتی وزیر انطباعات گشته و تا آخر عمر عهدهدار آن وزارتخانه بوده. در سنۀ ۱۳۰۳ و ۱۳۰۴ و ۱۳۰۶ ق بعضویت انجمن آسیائی پاریس و لندن انتخاب و در سنۀ ۱۳۰۴ ق باعتماد السلطنه ملقب شد. در ۱۸ شوال ۱۳۱۳ ق بمرض سکته درگذشت.
(دانشمندان آذربایجان) سایر مآخذ: مرآة البلدان ج ۲ ص ۹۰.
مدخلهای بیشمارۀ ذیل آن
- تاریخ انکشاف ینگیدنیا
- تاریخ بابل و نینوا
- تاریخ هردوت
- التدوین فی احوال جبال شروین (تاریخ سواد کوه)
- حجة السعادة فی حجة الشهادة
- حدیقۀ فصاحت
- خلسه یا خوابنامه یا اسرار انحطاط ایران
- خیرات حسان
- الدرر التیجان در تاریخ بنی اشکان
- تطبیق لغات جغرافیائی قدیم و جدید
- راه نجات
- روزنامۀ دولتی
- سرگذشت خانم انگلیسی در بلوای هندوستان
- سرگذشت مادموازل مونت پانسیو
- سرگذشت مسترس هورتستت انگلیسی
- سفرنامه ناصر الدّین شاه بخراسان سفر دوم: (اردوی همایون)
- سفرنامۀ ناصر الدّین شاه بمازندران
- سیاحت نامۀ کاپیتان آنراس بقطب شمال
- طبیب اجباری
- عروس اجباری
- فلاحت و باغبانی
- کاداستره، ممیزی املاک و اراضی و تعداد نفوس
- کشف المطالب
- گرامر
- المآثر و الآثار
- مرآة البلدان
- مطلع الشمس
- منتظم ناصری
- نفع اللسان (لغت فارسی و فرانسه)
- وقایع روزانۀ دربار ناصر الدّین شاه
- وقایع عظیمه از بدو خلقت تا زمان ختمی مرتبت
- تاریخ ایران