جواهر الاسرار و زواهر الانوار
ج ۷، ص ۲۷۳–۲۷۴
فهرستواره کتابهای فارسی
ج ۷، ص ۲۷۳–۲۷۴
*جواهر الاسرار و زواهر الانوار. شرح مثنوی معنوی.
از تاج الدّین حسین، متخلص به حسین خوارزمی (کشته ۸۳۹ ق/ ۳۶-۱۴۳۵ م).
گزارشی است تنها بر سه دفتر «مثنوی معنوی» مولوی، در سه جلد به دستور امیرزاده خواجه ناصر الدّین ابراهیم سلطان خوارزمشاه، میان سالهای ۸۳۹-۸۳۵ ق (۱۴۳۶-۱۴۳۱ م). و نزدیکترین گزارش است به روزگار مولوی. در دیباچه نام خود و کتاب را آورده و میگوید: پیش از این برای کسانی که نزد من «مثنوی» را مباحثه میکردند «کنوز الحقائق فی رموز الدقائق» (هف) را نگاشته بودم، ولی از من خواسته شد که شرح وافی و کافیای را بنگارم و من بدین شرح پرداختم.
پیش از آغاز ده «مقاله» را آورده است: ۱ - گزارش زندگی چند تن از عارفان، ۲ - اصطلاحات صوفیان، ۳ - اختلاف اندیشه میان برخی از صوفیان، ۴ - حضرات و مراتب کلیه، ۵ - اسماء و صفات، ۶ - عوالم و حضرات، ۷ - کشف سر آفرینش، مبدأ و معاد، ۸ - خلقت روح، ۹ - برگشت روح به مبدأ خود (در اینجا ۱۰ اصل سلوک گزارش شده)، ۱۰ - حقیقت محبت و اقسام آن. برخی نسخهها دیباچهای به عربی نیز
دارد.
آغاز دیباچۀ عربی: الحمد لله الذی جعل السنة افراد الانسان. آغاز دفتر ۱: حمد بیحد و غایت، و ثنای بیعد و نهایت پادشاهی را...
آغاز: متن دفتر ۱: بر رأی زاهر ارباب قلوب طاهره که. آغاز: دفتر ۲: الحمد لله الذی جعل قلوب العارفین... و بعد، بدانکه حضرت مولوی را نظم جواهر. آغاز: دفتر ۳: حمدی چون قدرت الهی... بعد از سلوک.
مشترک ۱۶۳۲/۳ «جواهر...» (۹ نسخه)، همانجا ۲۴۸/۷(۱ نسخۀ دیگر)؛ نسخهها ۱۱۱۶/۲ «جواهر...» (۲۱ نسخه) و اشاره به خلطی که چلبی میان آن و «کنوز الحقائق» و «لب اللباب» کرده؛ مجلۀ دانش ۱۳۶۴ خ ص ۸۹ گفتار نجیب مایل هروی؛ ذریعه ۲۶۱/۵ «جواهر...»؛ اعلام ۶۵۸/۱؛ حبیب السیر ۱۴۴/۳؛ طرائق الحقائق ۲۹/۲؛ مشار ۱۶۱۱/۲ «جواهر...» (چ لکهنو؛ ۱۳۱۲ ق، سنگی، ۳ جلد، ۷۰۰ ص)؛ کشف الظنون ۶۱۲/۱ «جواهر...»، همانجا ۱۵۸۷/۲ «مثنوی» مولوی، که در آنجا خلطی شده؛ دانشگاه ۱۴۶/۲ «جواهر...»، «زندگینامه و منابع بیشتر»؛ نفیسی ۲۴۲/۱ که میگوید: دو شرح بر مثنوی دارد.
آستان قدس ۶۴/۴(۲ نسخه)؛ ادبیات، جوادی ۴/۳؛ ادبیات، حکمت ۱۳/۲(۲ نسخه)؛ تبریز، دانشگاه، تسبیحی ۷۰؛ چاپ سنگی، تبریز ۷۸؛ دانشگاه ۱۴۶/۲، همانجا ۱۹۹۵/۱۰؛ سپهسالار ۱۱۶/۴(۲ نسخه)؛ مجلس ۵۰۰/۳، همانجا ۱۴۴/۱۳ ش ۴۷۵۸؛ ملک ۱۹۲/۲، همانجا ش ۱۱۶۸؛ ملی، تهران ش ۹۰ (نشریه)؛ نشریه ۷۲/۲، همانجا ۲۱۴/۴، همانجا ۲۱/۵.
اته ۱۰۹۸؛ استانبول، منظوم ۱۴۸ (۴ نسخه)؛ استانبول، دانشگاه ۱۱۰ «کنز الحقائق...»؛ اشپرنگر، اوده ۴۹۳؛ ایوانف ۲۲۲ ش ۵۰۵؛ کرزن ۲۰۸، ۲۰۹؛ ایوانف، کرزن، پیوست ۱۰۷۲/۲؛ بلوشه ۱۱۷/۳، ۱۱۸، همانجا ۱۳۸/۴؛ تاشکند، فارسی، (بیرونی) (۱) ۳۹/۲ (۶ نسخه). ترکیه، کتابخانهها ۱۰۶، ۱۰۷، ۳۴۵-۳۴۶، ۳۶۰، ۳۶۵، ۴۲۸، ۵۶۱؛ توپکاپی، ۱۸۲/۱(۳ نسخه)؛ ریو ۵۸۸/۲؛ عبد الله ۱۹۸/۲؛ قاهره، دار الکتب ۱۱۴، ۱۱۵، که از کاشفی بیهقی دانسته، با سرآغاز برابر نمونۀ دفتر یکم، همانجا ۳۵۲،؛ قاهرة، نامگو ۷۰ که از حسین کاشفی بیهقی دانسته شده؛ کمبریج ۲۳۸ or ؛ گنج ۱۷۷۷/۳(۲ نسخه)، نیز ش ۹۵۸۳؛ لنینگراد، گورکی، چاپی ۱۰۰ «جواهر الاسرار، منتخب»؛ مصر، خدیویه ۴۱۴/۲؟؛ موزۀ بریتانیا، چاپی ۲۶۸؛ نوشاهی، موزه ۶۳۷.