انسان کامل
ج ۷، ص ۱۱۳–۱۱۴
فهرستواره کتابهای فارسی
ج ۷، ص ۱۱۳–۱۱۴
*انسان کامل: منازل السائرین. نسفی،
عزیز الدّین محمد، عزیز، از مریدان شیخ سعد الدّین حموی (د ۶۴۹ ق/ ۱۲۵۱ م). از مردم نخشب (نسف). از آنجا به بخارا رفت و تا ۱۲۷۳/۶۷۱ م آنجا بود... و چون همۀ کسانش در فتنههای پیاپی کشته شده بودند به خراسان و از آنجا به اصفهان، شیراز رفته و در ابرقو جای گزید، و پیش از ۷۰۰ ق/ ۱۳۰۰ م درگذشته است.
انسان کامل را که دربرگیرندۀ ۳۲ رساله است، گویا در بخارا آغاز کرده و در شیراز ۶۸۰ ق / ۱۲۸۱ م (رمضان ۶۹۱، اشکوری ۱۵/۲۱) به انجام رسانده است. و انسان کامل نامی است که بعدها به مجموعه رسالههای او داده شده است.
در دیباچه مجموعه رسالههایش میگوید: از این بیچاره خواستند، چند رساله در علومی که دانستن آنها ضرور است بنگارم، گفتم اگر جمله علوم را بیاورم دراز شود. آنچه شما درخواست کنید نویسم، و بیست رساله جمع کردم، ده چنان باشد که مبتدی و منتهی را از آن نصیب) باشد، و ده چنان باشد که جز منتهی را از آن نصیب نباشد.
و پیش از رسائل چهار «فصل» نوشتم: ۱ - در بیان شریعت و طریقت و حقیقت، ۲ - در بیان انسان کامل، ۳ - در بیان کامل آزاد، (۳ - در بیان صحبت) ۴ - در بیان سلوک - (نسخهی اشکوری) ۵ - در بیان صحبت، ۶ - در بیان سلوک.
«انسان کامل» با یک مقدمه که همین رسالۀ چهار فصلی باشد و ۲۲ + ۱۱ رسالهی دیگر، به کوشش ماژیران موله، در ۱۳۴۰ خ، با پیشگفتاری به فرانسوی چاپ شده است (← منازل السائرین، ص ۹۸۵).
آغاز: حمد له، عاقبت. صلات. اما بعد، چنین گوید... عزیز بن محمد النسفی، که جماعت درویشان... از این بیچاره درخواست کردند که میباید چند رساله جمع کنید
از مقابلۀ مقدمۀ «منازل السائرین» (دایرةالمعارف (ش ۵۳۸) با مقدمۀ «انسان کامل»، چنین روشن گردید که وی دو مجموعه رساله به نام «منازل السائرین» گرد آورده است: یکی گسترده و یکی کوتاه، ازاینروی نام درست مجموعهای که به نام «انسان کامل» چاپ شده است همان «منازل
السائرین» و گسترده است.
مشترک ۱۲۹۰/۳؛ نسخهها ۱۰۵۰/۲ همانجا ۱۸۰۶/۲ (فهرست راهنما)؛ ذریعه ۷۱۸/۹ «دیوان عزیز»؛ اعلام ۱۴۵۸/۲؛ طبقات ۹۶/۷؛ ریحانه ۱۹۱/۴؛ نفیسی ۷۱۱/۱، همانجا ۷۲۲/۲ که نخست مرگش را ۶۱۶ و سپس اصلاح کرده، زنده در ۶۸۰ و مرده پیش از ۷۰۰ آورده؛ صفا ۱۲۲۳/۳ زندگینامه و نام چند کارش: منازل السائرین، مقصد الاقصی، کشف الحقائق، اصول و فروع، مبدأ و معاد، کشف الصراط، انسان کامل (شامل ۲۲ رساله)؛ مجمع الفصحا ۳۴۰/۱ که گریختن او را به یورش مغول نسبت داده که درست نیست؛ کحاله ۲۶۲/۵ که مرگش را ۶۸۶ و نامش را نادرست عبد العزیز آورده؛ مشار ۵۴۳/۱ «انسان کامل».
اشکوری ۱۵/۲۱ فصل ۳ و ۴ آن: ۳ - در بیان صحبت، ۴ - در بیان سلوک؛ دایرةالمعارف ۲۶/۱ ش ۵۳۸ بیست و یک رساله، همانجا ش ۵۳۳ هیجده رساله؛ دلیل المخطوطات ۷؛ قم، فیضیه ۱۱۲/۲؛ همدان، آخوند، مقصود ۶۱.
اته ۱۸۰۶؛ ترکیه، مغنیسا ۳۸۷؛ هند، مدرس ۶۴۴/۲.