ماهیّت النفس
ج ۶، ص ۲۱۸–۲۲۰
فهرستواره کتابهای فارسی
ج ۶، ص ۲۱۸–۲۲۰
*ماهیّت النفس:
نفس: ترجمۀ رسالۀ معاد:
رساله در بیان قوای نفس انسانی. متن از ابن سینا، ابو علی حسین (د ۴۲۸ ق/ ۱۰۳۷ م). نمایۀ ۱۶ «فصل» آن در مهدوی «مصنفات» ۲۴۵ آمده است، که فصل ۱۶ آن «فی خاتمة الفصول» است.
نسخههای آن به نامها و حتی دگرگونیها در متن دیده شده است: النفس علی طریق الدلیل و البرهان، فی النفس الناطقه، المعاد، نفس الفلکی...
آغاز: الحمد لله اهل کل حمد، ان یکون... و بعد فهذه رسالة عملتها باسم بعض الخلص من الاخوان، مشتملة...
مهدوی (همانجا) مینویسد: دو ترجمۀ فارسی از آن در دست است: یکی کوتاه شده و منسوب به خود نگارنده و دیگری گستردهتر نزدیک به اصل از ناشناس. عبد الحسین حایری (۶۱۶/۹) سومین و ابراهیم دیباجی (نوربخش ۲۵۲/۲) چهارمین را نشان دادهاند.
یکم به نامهای «المعاد»، «اقسام النفوس و احوالها»، «ماهیت النفس» و از اینگونه نامیده شده است، و چنانکه گفته شد منسوب به خود نگارنده، در ۱۶ فصل است، که شانزدهم در ختم فصول است. چاپ: تهران، به کوشش استاد
محمود شهابی، ۱۳۳۱ خ. نسخهها با یکدیگر جدایی دارند. چاپ دیگر آن، دکتر موسی عمید، ۱۳۳۱ خ.
آغاز: حمد له... این رسالتی است که خواجه رئیس... بن سینا... ترتیب کرده است. در روشن کردن ماهیت نفس مردم را و احوال او از بقا و سعادت و شقاوت در آخرت و دیگر احوالها.
دوم (نسخۀ سپهسالار ۸۳۷۱/۲۳ و موزۀ بریتانیا ۱۶۶۵۹/۵ (Add که به نام «ترجمۀ رساله معاد» خوانده شده و گستردهتر از یکم و نزدیک به اصل است.
آغاز: سپاس مر خدای را که هستی همۀ حقایق از اوست و درود بر پیغمبران... از تصنیفهای شیخ... رسالهای است که آن را معاد خوانند و یکی از اهل علم آن را از زبان تازی به پارسی نقل کرده.
سوم: به نوشتۀ آقای حایری جز آن دو است، و مانند اصل در ۱۶ «فصل» و سبک فارسی آن تازهتر است: فصل ۱ - در اقسام نفوس، ۲ - نفس انسانی فاعل است به اختیار، ۳ - ادراکیت نفس انسانی، ۴ - هر قوت که صورت دریابد آن قوت جسمانی است، ۵ - نفس مدرک معقولات کلی است، ۱۰ - انتقال نفس از بدن به بدن، ۱۵ - نفس انسانی را بعد از مفارقت سعادت و شقاوت است، ۱۶ - اسرار نفس.
آغاز: رسالۀ شیخ الرئیس فی اقسام النفوس.
فصل اول. در اقسام نفوس و آن چهار است:
فلکی و حیوانی و نباتی و طبیعی.
چهارم: به نوشتۀ ابراهیم دیباجی (نوربخش ۲۵۲/۲) از فخر الدّین فرزند احمد رودباری است که در کردستان میزیسته و «کنز الهدایه» را در آنجا در ۱۲۵۳ ق، و «تذهیب المرام فی ترجمة تهذیب الکلام» را در ۱۲۶۱ ق به پایان رسانده و این یکی را به امان الله فرزند خسرو خان پیشکش کرده است. نشانی بیشتری از این ترجمه داده نشده است.
آغاز: بدانکه بنای این رساله که از حقیقت نفس موضوع است.
نسخهها ۸۵۳/۲ «نفس»: رساله در بیان قوای نفس انسانی (۱۶ نسخه) که همین است، ۸۵۴ «نفس: ترجمۀ رسالۀ معاد» (۲ نسخه) که همین است؛ ذریعه ۱۷۱/۲۱ «المعاد» که همین است، همانجا ۲۶۱/۲۴ «النفس» که همین است؛ همانجا ۱۷۰/۱۸ «کنز الهدایة» کار دیگر رودباری مهدوی، مصنفات ابن سینا ۲۴۴ ش ۱۲۱ «النفس علی طریق الدلیل و البرهان» و چند نام دیگر؛ دایره ۱/۴ ابن سینا؛ مشار ۲۶۵۰/۲ «روانشناسی» ترجمۀ رسالة النفس، چاپ تهران ۱۳۱۱ خ، همانجا ۵۲۶۴/۵ «نفس» چند گفتار است در این زمینه که یکجا آورده شده است؛ پیشگفتار چاپ از استاد محمود شهابی، دکتر عمید؛ کشف الظنون ۸۹۱/۱ «رسالة فی المعاد»؛ مجلۀ ادبیات تهران، س ۷ ش ۸۳/۳؛ صفا ۴۲۷/۱ «المعاد: ترجمۀ المعاد»، ۶۲۷؛ نفیسی ۳۱/۱.
آستان قدس ۸۵۳/۴ همانکه به نام «روانشناسی» چاپ شده است، همانجا، نامگو ۵۸۶ «نفس ناطقه»؟؛ اشکوری ۳۲۰/۱ «ترجمۀ رسالة النفس» از ناشناس، در ۱۵ فصل؛ تهران، مینوی ۸۷ «ماهیت نفس مردم»، ۱۱۴ «رسالۀ
ماهیت نفس» در ۱۵ فصل، ۱۱۴ «رسالۀ ماهیت نفس»؛ دانشگاه ۳۹۴/۳، همانجا ۵۳۷/۸ «رسالۀ نفس یا روانشناسی» (ردیف یکم)؛ دایرةالمعارف ش (۹) ۹۱۴ عکسی ۱۵ بابی، برابر دوم؛ سپهسالار ش ۸۳۷۱/۲۳ (ردیف دوم)، سپهسالار ۷۲۳/۵ در ۱۶ فصل؛ فیلمها ۲۶۸/۱ «نفس به اقسام نفوس»، ۷۱۰ «ترجمۀ رسالۀ نفس»؛ مجلس ۶۱۶/۹ «ترجمۀ رسالۀ نفس» (ردیف سوم)؛ ملک ۴۴/۸ «رسالۀ ماهیت النفس» (ردیف یکم)، ۱۲۹ «ترجمة النفس علی طریق البرهان» (ردیف یکم)؛ نشریه ۴۷۳/۴ «رسالة النفس» ۱۶ فصلی.
استانبول، احمد ثالث ۸۴، ۳۲۴۷/۸۲؛ استانبول، اونیورسیته ۱۴۵۸/۲۳؛ ایاصوفیا ۴۸۵۱/۵؛ بادلیان ۱۴۲۲/۲؛ بمبئی، رهاتسک ۱۱۸ «النفس و سعادتها و شقاوتها»؛ حمیدیه، مراد ملا ۱۴۵۲/۸؛ دیوان هند ۲۱۴۹؛ فاتح ۵۴۲۶/۵؛ گرجستان، آکادمی ۱۵۵ ش ۱۵۲/۱۶۰ ؛PK «رسالۀ نفس» لندن، روز براون ۱۴۶ «رسالۀ ماهیت النفس»؛ موزۀ بریتانیا ۱۶۶۵۹/۶ Add (ردیف دوم).