تذکرة الخواتین

تذکرة الخواتین. میرزا محمد ملک‌الکتاب شیرازی ناشر کتاب‌های فارسی بسیار در بمبئی، به سال ۱۳۰۶ ق، در ۱۷۸ ص چاپ کرده است. و در اصل همان «خیرات حسان» محمد حسن خان اعتماد السلطنه‌ی مراغه‌ای است، که نام از دیباچه برداشته شده و چند تن را حذف کرده، هشت صفحه زندگی‌نامه‌ی ملکه ویکتوریا و ذکر خیری از شاهجهان بیگم فرمانروای بهوپال که به دستور او فراهم شده، آورده شده است، روی‌هم زندگی‌نامه‌ی ۲۳۷ تن از زنان سخنور را از آمنه دختر وهب آغاز و به یاسمین بو پایان می‌یابد. ملک‌الکتاب در ۱۲۶۹ در شیراز زاده شده و در ۱۲۸۵ ق به هند رفته در بمبئی جای گزیده؛ از سوی دولت ایران لقب ملک‌الکتاب گرفته، و در ۱۳۱۷ ق از سوی دولت انگلیس لقب خان صاحب دریافت. تاریخ تذکره ۲۲۳/۱-۲۲۵؛ ذریعه ۳۱/۴ «تذکرة الخواتین» که می‌گوید از «خیرات حسان» گرفته شده با افزودن برخی از زنان هند، و احتمال داده که نگارش شاهجهان بیگم پیشگفته باشد که این احتمال درست نیست؛ مشار ۱۲۴۲/۱ (همان چاپ بمبئی) و افزوده: کتاب «مشاهیر النساء» محمد ذهنی افندی را پایه قرار داده و آگاهی خود را بر آن افزوده، که این نیز درست نیست، چه اعتماد السلطنه این کار را کرده و ملک‌الکتاب کار اعتماد السلطنه را پایه‌ی کار خود ساخته.