خلاصة السیر
ج ۲، ص ۹۶۰–۹۶۱
فهرستواره کتابهای فارسی
ج ۲، ص ۹۶۰–۹۶۱
خلاصة السیر.
اصفهانی، محمد معصوم فرزند خواجگی اصفهانی، میراصطبلباشی. که به روزگار شاهعباس یکم (۹۹۶-۱۰۳۸ ق) و شاه صفی (۱۰۳۸-۱۰۵۲ ق) به جایگاهها و در پایان به وزارت قراباغ رسیده است. میخواسته تاریخ عامی از آغاز آفرینش تا روزگار خود بنگارد، و تا روزگار امیر تیمور گورکان نگاشته بود، که شاه صفی او را بازداشته و از او خواسته که به رویدادهای روزگار شاهی او بپردازد. نسخۀ ۱۹۴ آستان قدس، «مقصد» سوم از «مطلب» چهارم کتاب است، در تاریخ روزگار شاه صفی پیشگفته، به ترتیب سالها، و چون ملتزم رکاب بوده باارزش است. گلچین معانی مینویسد:
از نسخه برمیآید که «مقصد» یکم و دوم از «مطلب» چهارم کتاب در تاریخ صفویان از آغاز تا درگذشت شاهعباس یکم بوده است.
آکیموشکین (فرهنگستان، الفبایی) کتاب را نگارش دو تن: اسکندر بیگ منشی و محمد معصوم میداند. برگل (فهرست روسی ۸۸۶/۲) آورده که کتاب به نام مرتضی قلی خان زیاد اوغلی فرمانروای قراباغ (گنجه) نگاشته شده است (نیاز به بررسی است). آغاز: مقصد سیم از مطلب چهارم در ذکر مناقب پادشاه جمجاه، فلک بارگاه، شاه صفی الحسینی الموسوی الصفوی بهادر خان خلد اللّه ملکه. ستایش و نیایش رحیمی را سزاوار است که سروش عنایتش.
نسخهها ۴۳۲۰/۶(۵ نسخه)؛ ذریعه ۱۰۷۰/۹ «دیوان معصوم اصفهانی» که میگوید «تاریخ شاه صفی» را به دستور آن شاه سروده است؛ استوری ۳۱۴/۱ «تاریخ شاه صفی»؛ برگل روسی ۸۸۶/۲ «خلاصة السیر»؛ صفا ۱۵۶۷/۳:۵.
آستان قدس ۸۰/۷ به تفصیل؛ آستان قدس، الفبایی ۱۷۳؛ دو کتابخانۀ مشهد ۷۴۵؛ فیلم ۶۷/۳ نسخۀ مونیخ، همانجا ۸۳ نسخۀ مجلس، همانجا ۱۲۶ نسخۀ آستان قدس؛ ملک ۲۲۹/۲؛ نشریه ۱۱۹/۸ که میگوید: پیش از خاتمه
دو فصل است: ۱ - سرگذشت و کارهای نگارنده، ۲ - سرگذشت مرتضی قلی خان زیاد اوغلی فرمانروای گنجه که به حمایت او این کتاب نگاشته شده است. آغاز: آرایش عنوان جراید، همانجا ۳۲۴/۹ با سرآغازی برابر نسخۀ آستان قدس؛ شوروی، سالتیک، شدرین ۱۴۵/۱؛ فرهنگستان، الفبایی ۱۷۳ که آن را نگارش اسکندر بیگ منشی و محمد معصوم پسر خواجگی اصفهانی دانسته؛ مونیخ ش ۲۳۱ (اومر ۳/۱ ص ۸۰، ۸۱). (← تاریخ شاه صفی).