مرآة الافاغنة
ج ۲، ص ۱۰۷۶–۱۰۷۷
فهرستواره کتابهای فارسی
ج ۲، ص ۱۰۷۶–۱۰۷۷
مرآة الافاغنة:
تاریخ خانجهانی و مخزن افغانی. هروی، خواجه نعمت اللّه سامانی فرزند حبیب اللّه. زنده در ۱۰۲۴ ق/ ۱۶۱۵ م.
پدرش در دستگاه اکبر (۹۶۳-۱۰۱۴ ق) کار کرده، و خود چندی کتابدار خان خانان بود. در ۱۰۰۶ ق/ ۱۵۹۸ م به خدمت جهانگیر (۱۰۱۴-۱۰۳۷ ق) درآمده و جایگاه وقایعنویسی یافت. سپس به خدمت خانجهان لودی (م ۱۰۴۰ ق/ ۳۰-۱۶۳۱ م) سپهسالار جهانگیر درآمده و در اینجا این کتاب را نگاشت. در ۲۰ ذیحجۀ ۱۰۲۰ ق/ ۱۶۱۲ م بدان آغاز کرده و در ۱۰ ذیحجۀ ۱۰۲۱ ق/ ۱۶۱۳ م به انجام رسانده است. گفته شده نگارندۀ کتاب هیبت خان و یا ابراهیم بطنی است. و درستاش همان نعمت اللّه است که هیبت خان او را یاری کرده است.
به کوشش دکتر سید محمد امام الدّین استاد دانشگاه داکا، در ۲ «جلد» ۱۹۶۰، ۱۹۶۲ م، با پیشگفتار ایشان به زبان انگلیسی چاپ شده است. و ترجمۀ این کتاب به زبان اردو، به کوشش دکتر محمد بشیر حسین استاد دانشگاه پنجاب لاهور، ۱۹۷۸ م با پیشگفتار چاپ شده است.
ترجمۀ انگلیسی از ب. دورن و پشتویی آن از افضل خان نیز منتشر شده است.
دستکم سه تحریر از آن در دست است:
الف: تاریخ خانجهانی و مخزن افغانی، در ۱ «مقدمه» و ۷ «باب» (همانکه به کوشش امام الدّین چاپ شده است): مقدمه در احوال مهتر یعقوب، باب ۱ - در احوال مهتر شموئیل و مهتر داود، دو فصل، ۲ - ذکر خالد، ۳ - ذکر ایالت لودی، سه فصل (احوال سلطان بهلول لودی، سکندر لودی، ابراهیم لودی)، ۴ - ذکر ایالت سور، گویا هفت فصل (شیر شاه سور، اسلام شاه سور، فیروز شاه، محمد عادل سور...)، ۵ - نواب
کامیاب خان جهان لودی، پنج فصل، ۶ - در بیان تعداد سلسلۀ افغانان، چهار فصل، ۷ - سلطنت ابو المظفر سلیم نور الدّین جهانگیر پادشاه. خاتمه در ذکر ارباب وجد و حال و اصحاب ذوق در این طایفه، سه فصل و ضمایم.
(ب) گزیدۀ آن به نام «مخزن افغانی» در سه «باب» (استوری ۳۹۴) (یا نه برابر نوشاهی)
(ج) نسخۀ کراچی به نوشتۀ (نوشاهی ۷۰۸) در سه «باب» و سپس لودیها در سه «دفتر» میباشد: باب ۱ - احوال مهتر یعقوب اسرائیل اللّه که این سلسله به او میرسد، ۲ - ملک طالوت و آمدن این طایفه به کوهستان غور و از آنجا به کوه سلیمان، ۳ - احوال خالد بن ولید تا پایان کار عمر، دفتر ۱ - احوال سلطان بهلول لودی (۸۵۵-۸۹۴ ق) و سکندر لودی (۸۹۴-۹۲۳ ق) و ابراهیم لودی (۹۲۳-۹۳۰ ق)، ۲ - شیر شاه سوری (۹۴۶-۹۵۲)، اسلام شاه (۹۵۲-۹۶۰ ق) و بعضی دیگر از افغانان، ۳ - ذکر خوارق درویشان این طبقه که به قوت ریاضت و خداپرستی به مرتبۀ ولایت رسیدهاند (۶۸ تن).
آغاز (۱): حمدی که مورخان وقایع و مستخبران بدائع افکار به لسان گوهربار، آغاز (۲):
بهارافروز بساتین ضمایر عرفا، و رونقافزای گلشن بصایر اهل... اما بعد، چنین گوید بندۀ خدای تعالی خانجهان لودی.
مشترک ۶۲۴/۱۰(۱۱ نسخه)؛ استوری ۳۹۳ «تاریخ خانجهانی یا مخزن افغانی»، ۳۹۴ «مخزن افغانی» که گزیدۀ همان است؛ مشار ۱۰۷۴/۱ چاپ ۲ جلدی، لندن ۱۸۲۹ م؛ پاکستان و هند ۵۱۶/۴ و ۵۶۱ «تاریخ خانجهانی و مخزن افغانی» به تفصیل؛ تذکرهنویسی ۷۸۳؛ اختر راهی، ترجمهها ۱۶۸ برای ترجمۀ اردویی آن، ۳۵۳ برای ترجمۀ پشتویی آن؛ تاریخ افغانستان ۱۲۲/۱ «مخزن افغانی» از خواجه نعمت اللّه سامانی هروی، ۱۲۳ «مرآة الافاغنة» خان جان (چنین) لودی، بهگونۀ کتابی دیگر؛ صفا ۱۷۱۲/۳:۵ «مخزن افغانی».
ملک ۷۴۲/۴ «مرآة الافاغنة».
اته ۵۷۶، ۵۷۷؛ افغانستان ۱۱۱ «تاریخ خانجهانی»، ۱۶۹ «مرآة الافاغنة»؛ افغانستان، برکویل ۹۳؛ ایوانف ۱۰۰، ۱۰۱؛ بادلیان ۵۷۶؛ بشیر حسین، شیرانی ۵۹/۱(۳ نسخه)؛ تاجیکستان، دوشنبه ۱۵۱/۱؛ خضر نوشاهی ۳۹۴؛ ریو ۲۱۰/۱، ۲۱۱ «تاریخ مخزن افغانی خانجهانی» (۳ نسخه)، ۲۱۲ «مخزن افغانی»، همانجا ۹۰۳/۳ «مخزن افغانی» (۳ نسخه)؛ شوروی، سالتیک، شدرین ۱۹۰/۲ «مخزن افغانی»؛ علیگر، اطهر ۸۳ (۳ نسخه)؛ کراچی، موزه ملی ۷۱/۱؛ مرآة العلوم ۱۵/۱، همانجا ۱/۳؛ موزۀ سالار ۲۱۵/۱ تا ۲۱۹ (۵ نسخه)؛ نوشاهی، موزه ۷۰۸.