منتهی المقال رجال أبی علی الحائری
ج ۱، ص ۴۰۱–۴۰۷، ش ۳۹۵
فهرستگان نسخههای خطی حدیث و علوم حدیث شیعه
ج ۱، ص ۴۰۱–۴۰۷، ش ۳۹۵
۳۹۵. منتهی المقال (رجال أبی علی الحائری)
(عربی)
از: محمّد بن اسماعیل بن عبد الجبار حائری، ابو علی (۱۲۱۶ ق)
کتاب مفصّل و مهمّی است در رجال که مؤلف در مقدمه، دربارۀ آن چنین مینویسد: «چون کتاب منهج المقال تألیف مولانا میرزا محمّد استرآبادی به علّت ذکر مجاهیل، بسیار مفصّل و مبسوط بود، لذا بر آن شدم تا آن را با تعلیقات استادم وحید بهبهانی تلفیق و تضمین نمایم و پس از حذف مجاهیل و مؤلفات روات، مطالبی را که در هر دو کتاب نیامده است، بر آن بیفزایم و راهنمای من در این ترتیب و تبویب، سیّد محسن بغدادی نجفی کاظمی بود».
مؤلف در این کتاب، نخست در پنج مقدمه به ذکر موالید پیامبر اکرم و ائمۀ اطهار پرداخته و بعد از آن، اسامی رجال را به ترتیب حروف تهجّی آورده و پس از آن، به ذکر کنیهها و القاب و سپس راویان زن پرداخته است و در پایان، دوازده فایدۀ رجالی از الرجال الکبیر استرآبادی نقل کرده است.
حایری برای مصادر و منابعی که از آنها نقل میکند، رموز اختصاری قرار داده و تألیف آن را در سال ۱۱۹۴ ق، به پایان رسانیده است.
در مورد این اثر، چند کتاب تألیف شده که عبارتاند از:
۱ - رسالة فی ذکر المجاهیل از ملّا درویشعلی حایری که شاگرد مؤلف بوده است. او در این کتاب، رجال مجهولی را که مؤلف از کتابش حذف کرده، جمع آوری نموده است (الذریعة، ج ۴۱۳/۴).
۲ - إکمال منتهی المقال از محمّد بن قاسم آل کشکول حایری.
۳ - نکت الرجال از سیّد صدرالدین محمّد عاملی که حاشیه بر منتهی المقال است و نوهاش سیّد حسن صدر، آن را گردآوری نموده است.
۴ - حاشیه میرزا حسین نوری بر منتهی المقال که شیخ آقا بزرگ تهرانی آن را تنظیم نموده است (الذریعة، ج ۴، ص ۲۲۰).
چاپ: این کتاب سه بار در تهران بین سالهای ۱۲۶۷ تا ۱۳۰۲ ق، به صورت چاپ سنگی در قطع رحلی منتشر شده و در سال ۱۴۱۶ ق، با تحقیق مؤسسۀ
آل البیت (ع) در هفت جلد منتشر شده است.
[الذریعة: ۹۳/۱۰، ۱۳/۲۳؛ مشار عربی: ۹۱۹؛ التراث العربی: ۲۶۷/۵؛ مصفی المقال: ۳۹۴؛ معجم المطبوعات العربیة فی ایران: ۳۱۹؛ فهرست دانشگاه تهران: ۶۶۴/۲]
آغاز: نحمدک یا من رفع منازل الروات بقدر ما یحسنون من الروایة عن الائمة الهداة... اما بعد فیقول... المقدمة الاولی فی تاریخ موالید الائمة (ع)... باب الالف آدم ابوالحسین النخاس الکوفی ق و یأتی عن جش ابن المتوکل ابو الحسین موثقا.
انجام: و هذا ربما اشعر منه بکونه مرضیا عنده سیما مع ما قدم فی اوّل کتابه و روی هو عن ابوالقاسم حسین بن روح.
نسخهها:
۱/۱۸۵۹. تهران، دانشگاه تهران: ۹۸۵، نسخ، ابو علی حائری (مؤلف)، ۱۱۹۴ ق، ۲۳۹ برگ [فهرست دانشگاه تهران: ۶۶۴/۲].
۲/۱۸۶۰. تهران، دانشکده حقوق: ۲۱۴ - ج، از آخر افتادگی دارد، نسخ، بدون نام کاتب، قرن ۱۲ ق، ۱۲۱ برگ [فهرست حقوق تهران: ۴۸۴].
۳/۱۸۶۱. مشهد، گوهر شاد: ۵۴۰، آغاز: برابر نمونه، نستعلیق، بدون نام کاتب، قرن ۱۲ ق، ۴۲۹ برگ [فهرست گوهر شاد: ۶۴۵/۲].
۴/۱۸۶۲. تهران، مؤسسه لغتنامۀ دهخدا: ۱۷۴، نسخ، بدون نام کاتب، قرن ۱۲ ق [نشریۀ نسخههای خطّی: ۵۹/۳].
۵/۱۸۶۳. تهران، سپهسالار: ۷۳۵۹، نسخ، احمد بن مصطفی خوینی، ۱۲۲۸ ق، ۳۲۶ برگ [فهرست سپهسالار: ۶۶۶/۵].
۶/۱۸۶۴. تهران، ملی تهران: ۱۵۲۱ / م، نسخ، بدون نام کاتب، ۱۲۲۹ ق، ۳۶۷ برگ [فهرست ملی تهران: ۱۶/۱۰].
۷/۱۸۶۵. قزوین، فحول قزوینی: بدون شماره، عبد اللّٰه بن محمّد خویی، ۲۳ ربیع الاوّل ۱۲۳۰ ق [مجله تراثنا: ۹۳/۲].
۸/۱۸۶۶. قم، مرعشی: ۳۰۸۸، نسخ، محمّد بن محمّد نصیر مازندرانی، شوال ۱۲۳۱ ق، ۴۰۲ برگ [فهرست مرعشی: ۳۱۲/۸].
۹/۱۸۶۷. قم، آستان معصومیه (س): ۱۵۶، نسخ، صفر علی بن اسماعیل صباغ نجفآبادی، ۱ صفر ۱۲۳۴ ق، ۲۸۳ برگ [فهرست آستان معصومیه (س): ۱۷۶/۱].
۱۰/۱۸۶۸. قزوین، مدرسه امام صادق (ع): ۳۹۳، آغاز: برابر نمونه، نستعلیق، نجف علی بن شعیب، ۲۶ جمادی الثانی ۱۲۳۵ ق در مدرسۀ مولا وردیخان در قزوین، ۲۵۵ برگ، ۲۲ سطر [فهرست مدرسه امام صادق (ع): ۲۷۲/۱].
۱۱/۱۸۶۹. قم، مرکز احیاء میراث اسلامی: ۲۹۲۸، نسخ، محمّد تقی بن ابی طالب لواسانی، یکشنبه ۱۶ جمادی الاوّل ۱۲۳۸ ق، ۳۸۴ برگ، ۱۵ * ۲۱/۵ سطر، ۲۱ [فهرست مرکز احیاء: ۸ / مخطوط].
۱۲/۱۸۷۰. قم، مرکز احیاء میراث اسلامی: ۲۳۳۱، نسخ، ربیع بن نصر اللّٰه حسینی تنکابنی، دوشنبه محرم ۱۲۳۹ ق، عناوین شنگرف، تصحیح شده با حواشی مختصر، ۳۰۸ برگ، ۲۹ سطر، ۱۵ * ۲۷/۵ [فهرست مرکز احیاء: ۶ / مخطوط].
۱۳/۱۸۷۱. تهران، حسن علی معاون الدوله غفاری: ۱۲، بدون نام کاتب، ۱۲۳۹ ق [مجله نور علم: ۱۰۲/۱۶].
۱۴/۱۸۷۲. قم، مرکز احیاء میراث اسلامی: ۲۱۰۶، از آخر افتادگی دارد، انجام: دروی عن ابی عبد اللّٰه فی رجال ضعیف جدا لا یلتفت الیه و لا اعتمد علی شی مما یرویه و فی، بدون نام کاتب، قبل از ۱۲۴۰ ق، عناوین شنگرف، در برگ اوّل تملک «عباس النجفی» و مهر بیضوی «عبده سلیمان الحسینی» که در بعضی صفحات دیگر نیز آمده مشهود است، در آخر کتاب اوراق بسیاری آمده که مطالبی از امالی صدوق و عیون الاخبار الرضا و مطالبی حدیثی و دیگر مطالب متفرقه و در برگ آخر یادداشتی با مهر بیضوی مذکور در ۱۴ رمضان ۱۲۴۰ ق در همدان آمده است، ۳۰۰ برگ، ۲۴ سطر، ۲۰/۵ * ۳۰ [فهرست مرکز احیاء: ۶ / مخطوط].
۱۵/۱۸۷۳. سمنان، مدرسه صادقیه: ۵۷، آغاز: برابر نمونه، انجام: برابر نمونه، نسخ، بدون نام کاتب، ۲۳ ذی حجه ۱۲۴۲ ق، با حواشی «منه عفی عنه»، ۲۹۲ برگ، ۲۹ سطر، ۲۰ * ۲۸/۵ [فهرست مدرسه صادقیه؛ مجله آینه پژوهش: ۱۲۵/۵۳].
۱۶/۱۸۷۴. قم، مرکز احیاء میراث اسلامی: ۲۰۹۸، آغاز: برابر نمونه، انجام: سیما مع ما قدم فی اوّل کتابه، نسخ، عبد اللّٰه قاسم علی یزدی، ۲ جمادی الاوّل ۱۲۴۳ ق، ۲۶۳ برگ [فهرست مرکز احیاء: ۶ / مخطوط].
۱۷/۱۸۷۵. قم، مرکز احیاء میراث اسلامی: ۲۱۰۰، نسخ، ابن سیّد عبد الغفور طباطبایی، ۱۵ ذی قعده ۱۲۴۳ ق، عناوین شنگرف، تصحیح شده با حواشی مختصر، ۲۵۶ برگ، ۲۱ * ۳۰ [فهرست مرکز احیاء: ۶ / مخطوط].
۱۸/۱۸۷۶. قم، مرعشی: ۱۰۹۱، آغاز: برابر نمونه، نسخ، عبد العظیم بن علی اردکانی یزدی، ۱۴ رجب ۱۲۴۵ ق، ۲۴۵ برگ [فهرست مرعشی: ۲۶۸/۳].
۱۹/۱۸۷۷. قم، مرعشی: ۵۲۷۴، نسخ، علی بن ابو علی (فرزند مؤلف)، ۲ ذی قعده ۱۲۴۵ ق، ۲۹۰ برگ [فهرست مرعشی: ۶۲/۱۴].
۲۰/۱۸۷۸. قم، مرعشی: ۵۵۰۳، نسخ، محمّد بن ابو طالب شوشتری، ۱۳ محرم ۱۲۴۶ ق، ۲۱۶ برگ [فهرست مرعشی: ۲۷۹/۱۴].
۲۱/۱۸۷۹. قم، مرکز احیاء میراث اسلامی: ۲۱۰۲، نسخ، حاج محسن بن حبیب بن دخیل حمیری کربلایی، سهشنبه ۲۳ ربیع الثانی ۱۲۴۶ ق، رسالۀ اوّل مجموعه، «۱ پ - ۲۹۳ پ» ۲۹۳ برگ، ۳۰ سطر، ۲۱ * ۳۰/۵ [فهرست مرکز احیاء:
۶ / مخطوط].
۲۲/۱۸۸۰. قم، مدرسه حجازیها: ۸۰۴۸/۵۵/۱۸، از المقدمة الاولی فی تاریخ موالید الائمه علیهم السلام و وفاتهم تا آخر کتاب، از آغاز افتادگی دارد، آغاز: و المعراج شرحه رحمه اللّٰه علی الفهرست و لم یشرح منه الا قلیلا و لم اعثر علی هذین الاخیرین الی الآن، نسخ، درویش بن کاظم سباح، ۱۷ شعبان ۱۲۴۶ ق، این نسخه از روینسخه پسر مصنف که او آنرا از روینسخه مؤلف استنساخ کردهو نوشته است، ۲۳۶ برگ، ۳۱ سطر، ۲۰ * ۳۰ [مجله نور علم: ۲۷۷/۵۲؛ فهرست مدرسه حجازیها].
۲۳/۱۸۸۱. تهران، دانشکده ادبیات: ۵۶ - ب، نسخ، محسن بن حاج حبیب کربلایی، رمضان المبارک ۱۲۴۶ ق، با حواشی (منه عفی عنه)، ۲۴۵ برگ [فهرست ادبیات تهران: ۴۴۲/۱].
۲۴/۱۸۸۲. مشهد، آستان قدس رضوی: ۱۰۷۸۰، نسخ، بدون نام کاتب، ۱۲۴۶ ق [فهرست الفبایی آستان قدس: ۵۵۸].
۲۵/۱۸۸۳. مشهد، آستان قدس رضوی: ۱۱۵۵۳، نسخ، بدون نام کاتب، ۱۲۴۶ ق [فهرست الفبایی آستان قدس: ۵۵۸].
۲۶/۱۸۸۴. مشهد، آستان قدس رضوی: ۳۶۴۱، نسخ، ابو القاسم بن محمّد مشهدی، ۱۲۴۶ ق، ۲۴۵ برگ [فهرست آستان قدس: ۶۲۵/۶].
۲۷/۱۸۸۵. تهران، مجلس شورای اسلامی: ۱۴۲۸۳، نسخ، محمّد بن صفر فخار، ۱۲۴۶ ق، ۲۷۰ برگ [فهرست مجلس: ۴۰۸/۳۸].
۲۸/۱۸۸۶. تهران، ملی تهران: ۲۶۵۸ / ع، نسخ، محسن بن حبیب بن دخیل حمیری کربلایی، ۱۲۴۶ ق، رسالۀ اوّل مجموعه، «۱ پ - ۲۰۹» ۲۰۹ برگ [فهرست ملی تهران: ۷۷/۱۳].
۲۹/۱۸۸۷. قم، مرعشی: بدون شماره، بدون نام کاتب، ۱۲۴۸ ق، تصحیح شده و حواشی دارد، قطع وزیری [مجله میراث شهاب: ۱۶/۲۰].
۳۰/۱۸۸۸. مشهد، مدرسه باقریه: بدون شماره، نسخ، بدون نام کاتب، ۱۲۴۸ ق، ۳۰۹ برگ [مجله تراثنا: ۱۳۷/۲۶].
۳۱/۱۸۸۹. تبریز، ملی تبریز: ۳۱۳۵، نسخ، بدون نام کاتب، ۱۲۴۹ ق، ۳۸۱ برگ [فهرست ملی تبریز: ۱۳۲۷/۳].
۳۲/۱۸۹۰. تهران، مجلس شورای اسلامی: ۲۵۸، نسخ، محمّد علی بن ملا محمّد حسین کاشانی آرانی، ۱۲۵۱ ق، «۵۶۶ صفحه» ۲۸۳ برگ [فهرست مجلس: ۳۳۰/۲۱].
۳۳/۱۸۹۱. قم، مرکز احیاء میراث اسلامی: ۲۰۹۹، نسخ، بدون نام کاتب، یکشنبه ۲۳ محرم ۱۲۵۳ ق، ۳۳۲ برگ [فهرست مرکز احیاء: ۶ / مخطوط].
۳۴/۱۸۹۲. یزد، وزیری: ۱۳۶، نسخ، محمود بن علی نقی طباطبایی، ۱۲۵۳ ق، ۲۳۱ برگ [فهرست کتابخانه وزیری: ۱۷۶/۱].
۳۵/۱۸۹۳. قم، مرکز احیاء میراث اسلامی: ۲۱۰۱، نستعلیق، محمّد علی بن حاج ملا احمد انصاری، ۱۲۵۶، عناوین شنگرف، تصحیح شده است، ۱۸۵ برگ، ۳۱ سطر، ۲۰/۵ * ۳۱ [فهرست مرکز احیاء: ۶ / مخطوط].
۳۶/۱۸۹۴. مشهد، آستان قدس رضوی: ۱۲۳۵۴، نسخ، حسن، ۱۲۵۹ ق، در قزوین [فهرست الفبایی آستان قدس: ۵۵۸].
۳۷/۱۸۹۵. تهران، ملک: ۳۶۴۴، نسخ، بدون نام کاتب، ۱۲۶۴ ق، ۲۲۷ برگ [فهرست ملک: ۵۴۷/۱].
۳۸/۱۸۹۶. مشهد، مدرسه نواب: ۱۱ رجال، نسخ، محمّد بن حسن گنابادی، ۱۲۶۵ ق [فهرست دو کتابخانه مشهد: ۵۴۸].
۳۹/۱۸۹۷. قم، مرعشی: ۱۰۰۵۹، نسخ، بدون نام کاتب، نزدیک عصر مؤلف، ۳۴۲ برگ [فهرست مرعشی: ۴۵/۲۶].
۴۰/۱۸۹۸. تهران، دانشگاه تهران: ۷۷۴۳، نسخ، بدون نام کاتب، قرن ۱۳ ق، ۳۲۸ برگ [فهرست دانشگاه تهران: ۶۸۷/۱۶].
۴۱/۱۸۹۹. قم، گلپایگانی: ۲۲/۱۸، بدون نام کاتب، قرن ۱۳ ق [فهرست گلپایگانی، قدیم: ۱۸۰/۲].
۴۲/۱۹۰۰. قم، گلپایگانی: ۵۱۲۲/۲۶/۲، از احمد تا سلام بن ابی عمره خراسانی، از آغاز و انجام افتادگی دارد، آغاز: و ان الراوی احمد مع ظهور صحبته معه و مر فی
الفوائد الشهید فی امثال ذلک اقول غیر خفی علی المتتبع ان غلو القمیین لیس الغلو المعروف المستلزم للکفر، نسخ، بدون نام کاتب، قرن ۱۳ ق، رسالۀ اوّل مجموعه، «۱ ر - ۷۰ پ» ۷۰ برگ، ۳۰ سطر، ۲۰ * ۳۰ [فهرست گلپایگانی، قدیم: ۱۸۰/۲؛ فهرست گلپایگانی، جدید].
۴۳/۱۹۰۱. تهران، ملک: ۳۶۰۴، نسخ، بدون نام کاتب، قرن ۱۳ ق، ۳۲۲ برگ [فهرست ملک: ۵۴۷/۱].
۴۴/۱۹۰۲. قم، مرکز احیاء میراث اسلامی: ۲۸۸۴، نسخ، بدون نام کاتب،: قرن ۱۳ ق، ۲۴۲ برگ، ۲۳ سطر، ۲۱/۵ * ۱۵ [فهرست مرکز احیاء: ۸ / مخطوط].
۴۵/۱۹۰۳. قم، مرکز احیاء میراث اسلامی: ۳۴۱۶، نسخ، بدون نام کاتب، قرن ۱۳ ق، با حاشیه و تصحیح، ۲۵۸ برگ، ۳۵ سطر [فهرست مرکز احیاء: ۹ / مخطوط].
۴۶/۱۹۰۴. تهران، حسین مفتاح: ۲۵۸، نستعلیق، بدون نام کاتب، سده ۱۲ و ۱۳ ق [نشریۀ نسخههای خطّی: ۲۹۹/۷].
۴۷/۱۹۰۵. قم، شیخ حیدر علی مؤید: ۳۹۵، آغاز: برابر نمونه، نسخ، زینی بن شیخ باقر بن شیخ زینی نجفی، قرن ۱۳ ق، با تصحیح در حاشیه، در برگ دوم مهر بیضوی «علی مع الحق ۱۲۸۷» مشهود است، ۲۷۹ برگ، ۳۰ سطر، ۲۱ * ۲۹ [فهرست مؤید:
۳۲۲/۱].
۴۸/۱۹۰۶. مشهد، آستان قدس رضوی: ۱۱۱۴۲، نسخ، بدون نام کاتب، بدون تاریخ کتابت [فهرست الفبایی آستان قدس: ۵۵۸].
۴۹/۱۹۰۷. مشهد، آستان قدس رضوی: ۳۶۴۰، نسخ، بدون نام کاتب، بدون تاریخ کتابت، ۴۲۳ برگ [فهرست آستان قدس: ۶۲۴/۶].
۵۰/۱۹۰۸. مشهد، آستان قدس رضوی: ۵۷۳۷، افتادگی دارد، نسخ، بدون نام کاتب، بدون تاریخ کتابت، ۲۵۳ برگ [فهرست آستان قدس: ۶۲۶/۶].
۵۱/۱۹۰۹. تهران، ملک: ۲۷۷۶، افتادگی دارد، نسخ، بدون نام کاتب، بدون تاریخ کتابت، رسالۀ چهارم مجموعه، «۱۱۴ پ - ۱۲۱ پ» ۸ برگ [فهرست ملک: ۱۰۵/۶].
۵۲/۱۹۱۰. قم، مرکز احیاء میراث اسلامی: ۲۸۸، افتادگی دارد، نسخ، ابراهیم بن اسماعیل موسوی، بدون تاریخ کتابت، ۲۲۸ برگ [فهرست مرکز احیاء: ۳۹۵/۱].
۵۳/۱۹۱۱. مشهد، مدرسه آیة اللّٰه خویی: ۶، از احوال «ابان» تا «تلید بن سلیمان»، از اوّل و آخر افتادگی دارد، نسخ، بدون نام کاتب، بدون تاریخ کتابت، در حاشیه تصحیح شده، با حواشی، «۱۸۵ ر - ۲۴۱ پ» ۵۷ برگ [فهرست مدرسه آیة اللّٰه خویی: ۸].
۱ منظومة فی أصحاب الإجماع
از: محمّد مهدی بن مرتضی طباطبایی بحر العلوم نجفی، سید
ر. ک: ارجوزة فی أصحاب الإجماع.
۱ منظومة فی الرجال
از: احمد بن محمّد بن علی عطار بغدادی
ر. ک: ارجوزة فی الرجال و شرحها.
۱ منظومة فی الرجال
از: عبد اللّٰه بن صالح سماهیجی بحرانی
ر. ک: تحفة الرجال و زبدة الزبدة فی المقال.