بدایة الدرایة
ج ۱، ص ۱۰–۱۳، ش ۱۰
فهرستگان نسخههای خطی حدیث و علوم حدیث شیعه
ج ۱، ص ۱۰–۱۳، ش ۱۰
۱۰. بدایة الدرایة
(عربی)
از: زین الدین بن علی بن احمد شامی عاملی (شهید ثانی) (۹۶۵ ق)
رسالۀ کوتاهی است در درایه، شامل یک مقدمه و چهار باب با این عنوانها:
مقدمه: فی بیان اصول علم الدرایة و اصطلاحاته (شامل چهار مسئله ۱. الخبر والحدیث، ۲. المتن و السند، ۳. اقسام الخبر، ۴. تقسیم آخر للخبر)؛
الباب الاوّل: فی اقسام الحدیث؛
الباب الثانی: فی من تقبل روایته ومن تردّ؛
الباب الثالث: فی تحمّل الحدیث و طرق نقله؛
الباب الرابع: فی بعض المصطلحات فی اسماء الرجال و طبقاتهم.
شهید ثانی، علاوه بر این کتاب، چند اثر دیگر در حدیث و علوم حدیث دارد، که عبارتاند از:
«الرعایة فی شرح بدایة الدرایة» که شرح همین بدایة است و بعداً معرّفی خواهد شد.
«غنیة القاصدین فی معرفة اصطلاحات المحدثین»؛
«فوائد فی الدرایة»؛
«حاشیة علی خلاصة الأقوال فی علم الرجال».
شایان ذکر است که برخی دیدگاههای رجالی شهید ثانی، در کتاب «رجال ابن عذاقة»، که مؤلف آن معاصر وی بوده، درج شده است.
چاپ: ۱ - تهران، ۱۳۱۰ ق ۲ - تهران، المجمع العلمی الاسلامی، ۱۴۰۴ ق، رقعی،
۲۴ صفحه؛ ۳ - همچنین با تصحیح مجدد در ضمن مجموعه «درایة الحدیث» در مؤسسه دارالحدیث در دست انتشار است. ترجمۀ فارسی این کتاب، که آقای محمّد افتخار زاده ترجمه نموده، در ضمن کتاب «روش شناخت سنت و تاریخ اسلام» ص ۲۵۵-۳۱۰ به چاپ رسیده است.
[الذریعة: ۵۸/۳؛ معجم المطبوعات العربیة فی ایران: ۲۸۳]
آغاز: نحمدک اللهم علی البدایة فی الدرایة والروایة... وبعد فهذا مختصر فی علم درایة الحدیث.
انجام: فهذه جملة موجزة فی الاشارة الی مقاصد هذا العلم، فمن اراد الاستقصاء فیها مع ذکر الامثلة فلیراجع الکتب المفصّلة.
نسخهها:
۱/۲۰. تهران، دانشگاه تهران: ۱۰۴۴، آغاز: برابر نمونه، نسخ، شریف رامدی، ۹۶۷ ق، رساله دوم مجموعه [فهرست دانشگاه تهران: ۱۶۶۱/۵].
۲/۲۱. قم، محقق طباطبایی: عکس ۱۹۱، نستعلیق، بدون نام کاتب، قبل از ۹۶۹ ق، با امضای پدر شیخ بهایی در ۹۶۹ ق [یادنامۀ محقق طباطبایی: ۱۴۷۹/۳].
۳/۲۲. مشهد، آستان قدس رضوی: ۹۸۸۹، نسخ، محمّد بسطامی، ۱۰۱۰ ق [فهرست الفبایی آستان قدس: ۸۴].
۴/۲۳. تهران، مجلس شورای اسلامی: مجموعه طباطبایی ۷۱۱، آغاز: برابر نمونه، نستعلیق، علی رضا بن محمّد غیاث شولستانی، ۱۰۶۸ ق، رساله اوّل مجموعه، «۱ پ - ۱۳ ر» ۱۳ برگ [فهرست مجلس: ۲۴/۲۳].
۵/۲۴. تهران، مجلس شورای اسلامی: ۹۳۸۴، علی بن مجد الدین حسینی، قرن ۱۱ ق، رساله هفتم مجموعه، سابقه: کتابخانه دانشگاه تهران: میکرو فیلم ۴۰۲۲ [فهرست میکروفیلمهای دانشگاه تهران: ۳۱/۳].
۶/۲۵. همدان، کمالی: بدون شماره، نستعلیق، بدون نام کاتب، صفر ۱۱۲۴ ق [نشریۀ نسخههای خطّی: ۳۸۶/۵].
۷/۲۶. تهران، دانشکده الهیات: ۸۰۱، نستعلیق، ابراهیم بن عباس خراسانی، ۱۰ رجب ۱۲۲۷ ق، رساله دوم مجموعه، «۱۰۷ پ - ۱۱۲ پ» ۶ برگ [فهرست الهیات تهران:
۳۹۷/۱].
۸/۲۷. قم، گلپایگانی: ۲۲/۱۹۳، از اوّل افتادگی دارد، تحریری، علی بن محمّد رضا ابرقوهی، غره محرم الحرام ۱۲۴۴ ق، مقابله وتصحیح شده، رساله اوّل مجموعه، «۱ ر - ۷۲ پ» ۷۲ برگ، ۱۵ سطر، ۱۱ * ۱۷ [فهرست گلپایگانی، قدیم: ۲۴۶/۲؛ فهرست گلپایگانی، جدید: مخطوط].
۹/۲۸. قم، مرعشی: ۶۶۵۸، نستعلیق، سیّد محمّد بن علی اردکانی یزدی، ۱۲۴۵ ق، رساله هشتم مجموعه، «۱۹۰ ر - ۱۹۸ ر» ۹ برگ [فهرست مرعشی: ۲۲۲/۱۷].
۱۰/۲۹. قم، مرعشی: ۶۴۸۲، آغاز: برابر نمونه، حسن بن کاظم بواناتی، ۱۲۶۵ ق، «۱ پ - ۴ ر» ۴ برگ [فهرست مرعشی: ۷۵/۱۷].
۱۱/۳۰. یزد، وزیری: ۲۰۸۵، آغاز: برابر نمونه، نسخ، محمّد کریم، ۱۲۶۶ ق، رساله سوم مجموعه، «۱-۲۳» ۲۳ برگ [فهرست کتابخانه وزیری: ۱۱۵۹/۴].
۱۲/۳۱. تهران، مدرسه مروی: ۷۲۰، عنوان معرّفی: درایه، اسماعیل سمنانی، ۱۲۸۵ ق، رساله هشتم مجموعه [فهرست مدرسه مروی: ۳۰۳].
۱۳/۳۲. مشهد، آستان قدس رضوی: ۹۷۵۳، نستعلیق، بدون نام کاتب، ۱۲۹۸ ق [فهرست الفبایی آستان قدس: ۸۴].
۱۴/۳۳. قم، گلپایگانی: ۱۲/۳۹، از آخر افتادگی دارد، آغاز: برابر نمونه، نستعلیق شکسته، بدون نام کاتب، ۱۳۰۶ ق، رساله چهارم مجموعه، «۱۱۵ پ - ۱۸۲ پ» ۶۸ برگ، ۱۵ سطر، ۱۸ * ۲۳ سم [فهرست گلپایگانی، رایانهای؛ فهرست گلپایگانی، جدید: مخطوط].
۱۵/۳۴. مشهد، آستان قدس رضوی: ۷۶۷۶، آغاز: برابر نمونه، نستعلیق، بدون نام کاتب، بدون تاریخ کتابت [فهرست آستان قدس: ۵۹۰/۶].
۱۶/۳۵. تهران، مجلس شورای اسلامی: ۴۹۰۳، آغاز: برابر نمونه، بدون نام کاتب، بدون تاریخ کتابت، رساله سیزدهم مجموعه، «۱۰۸ ر - ۱۱۰ پ» ۳ برگ [فهرست مجلس: ۱۲۳/۱۴].
۱۷/۳۶. تهران، دانشگاه تهران: ۸۲۱، آغاز: برابر نمونه، نسخ، بدون نام کاتب، بدون تاریخ کتابت، رساله سوم مجموعه، «۴ پ - ۸ پ» ۵ برگ [فهرست دانشگاه تهران:
۱۶۶۰/۵].
۱۸/۳۷. تهران، دانشگاه تهران: ۹۲۵۵، نسخ، بدون نام کاتب، بدون تاریخ کتابت، رساله ششم مجموعه، «۷ ر - ۱۶ ر» ۱۰ برگ [فهرست دانشگاه تهران: ۳۳۲/۱۷].
۱۹/۳۸. قم، گلپایگانی: ۶۲۰۶/۳۱/۸۶، از آخر افتادگی دارد، آغاز: برابر نمونه، نستعلیق، بدون نام کاتب، بدون تاریخ کتابت، پس از اتمام رساله ابیات عربی در رجال شامل بیان عده کافی و طرق صدوق و شیخ طوسی و اصحاب اجماع با این سر آغاز: اربعة اربعة و خمسة * عنی الکلینی بلفظ العدة، رساله سوم مجموعه، «۲۶۶ ر - ۲۶۸ پ» ۳ برگ، ۱۹ سطر [فهرست گلپایگانی، جدید: مخطوط].
۲۰/۳۹. تهران، سپهسالار: ۲۷۱۲، نسخ، میرزا محمّد حسین بحرینی منشی، بدون تاریخ کتابت، از روی خط مؤلف، ۱۴۲ برگ [فهرست سپهسالار: ۲۴۵/۳].
۲۱/۴۰. تهران، دانشکده الهیات: ۵۶۱ د، نسخ، بدون نام کاتب، بدون تاریخ کتابت، رساله چهارم مجموعه، «۸۱ پ - ۹۱ پ» ۱۱ برگ [فهرست الهیات تهران:
۳۲۹/۱].
۲۲/۴۱. شیراز، ملی فارس: ۳۸۱، عنوان معرّفی: علم درایه و مصطلحات حدیث، آغاز: برابر نمونه، نسخ، بدون نام کاتب، بدون تاریخ کتابت، رساله اوّل مجموعه، ۱۱ برگ [فهرست ملی فارس: ۳۵۷/۱].
۲۳/۴۲. قم، مدرسه حجازیها: ۸۴۱۰/۵۷/۸۰، از آخر افتادگی دارد، آغاز: برابر نمونه، نستعلیق، بدون نام کاتب، بدون تاریخ کتابت، رساله دوم مجموعه، «۹-۱۶ و ۴۱-۵۶» ۲۴ برگ، ۱۹ سطر، ۱۵ * ۲۲ [فهرست مدرسه حجازیها].
۲۴/۴۳. مشهد، حیدری: ۳۱، بدون نام کاتب، بدون تاریخ کتابت، رساله هشتم مجموعه [مجله اندیشه حوزه: ۲۱۳/۷].