جلد: میشن قرمز، ۱۹گ، ۱۱سطر، اندازه: ۱۳/۶×۲۱/۸سم [ف: ۲-۱۱۶]
● تحقیقات در بیان احوال موجودات / فلسفه / فارسی
tahqīqāt dar bayān-e ahvāl-e mowjūdāt
ملا شمسا، شمس الدین محمد، ۱۰۱۶-۱۰۹۸؟ قمری
mollā šamsā, šams-od-dīn mohammad (1608-1687)
در فلسفه مشاء. کتاب دارای دو بخش است (بدون اینکه مؤلف خود به تقسیم کتاب به این دو بخش اشارت کند): بخش ۱. در تحقیقات احوال مفهوم وجود و مفهوم عدم و تحقیقات دیگر در مسائل متعلق به مفهوم وجود و عدم. در این بخش در اثبات وجود و حدوث دهری (بدون یاد از میرداماد) و نفس معاد، وجود ذهنی و جواهر و اعراض و تحقق مهية و انتزاعية وجود و اثبات هیولی بر مسلک مشائیان به تفصیل سخن گفته و نیز اثبات اینکه اثبات هیولی با شرع مخالف نیست؛ بخش ۲. شطر ربوبی: در برهان بر اثبات واجب الوجود بالذات. نخست براهین قوم و سپس براهین خود شمسا، سپس اثبات توحید واجب الوجود، احدیث صفات کمالیه، صفات خاصه (خواص) و برخی دیگر از مسائل متناسب این فهرست را شمسا خود در آغاز بخش دوم یاد کرده اما در نسخههای شناخته شده از این کتاب، تنها براهین بر اثبات واجب است و از بخش دوم بیش از این وجود ندارد. شمسا بخش دوم را «مقصد اقصی و مطلب اعلی» از کتاب خویش خوانده و در آغاز آن درباره موضوعات علوم و خاصه و موضوعات علوم و خاصه موضوع فلسفه به تفصیل و با توضیحات سودمند سخن گفته است. در این کتاب وی پیرو مسلک مشائیان است و همه جا به توضیح مقاصد ابنسینا در شفا پرداخته و از تعلیقات خود بر شفا نیز یاد کرده است. خود او در این باره گوید: «و جمیع ما ذکرنا من التحقیقات هو ما قصده الحكماء المشأون المحققون و لمثل ذلك فلیعمل العاملون و لیتنافس المتنافسون و تلک التحقیقات مما استنبطتها من كلام الاکابر منهم بنور فطرتی» (عبدالحسین حائری)
آغاز: بسمله و التوفيق من الله العلیم الحکیم سپاس تقدس اساس و ستایش بیرون از قرینه و قیاس مهیمنی را سزد که ایجاد عالم کرد لا من شیء و لامن لاشیء ... چنین گوید ... محمد مشهور بشمسا گیلانی.
انجام: مسلک حکما در اثبات واجب الوجود بالذات مسلک لم است و مسلک متکلمین مسلک این یبین تفاوت ره از کجا است تا بکجا
[الذریعه ۱۰۵/۱ و ۴۸۵/۳؛ نسخههای منزوی ۷۵۴؛ دنا ۱۰۱۹/۲ (۷ نسخه)؛ فهرستواره منزوی ۹۸/۶]
۱. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۱۰۰۹۲
آغاز و انجام: برابر
خط: نستعلیق، بیکا، تا: قرن ۱۱؛ محشی با امضای «منه»؛ جلد: تیماج قرمز با ترنج با سر، ۳۴۵ص، ۱۷ سطر، اندازه: ۱۵×۲۰/۵سم [ف: ۳۲-۱۱۸]
۲. تهران؛ دانشگاه؛ شماره نسخه: ۲۷۸
آغاز و انجام: برابر
خط: تعلیق، بیکا، تا: دوشنبه ۲۳ شعبان ۱۰۵۲ق؛ محشی به عبارت «منه سلمه الله»، و پیداست که در روزگار شمسا نوشته شده یا اینکه شمسا آن را در این تاریخ نگاشته است؛ کاغذ: سمرقندی، جلد: تیماج مقوایی، ۳۰۲گ، ۱۵ سطر (۵×۱۱)، اندازه: ۹/۵×۱۷/۵سم [ف: ۳-۱۹۸]
۳. رشت؛ جمعیت نشر فرهنگ؛ شماره نسخه: ۶۳۹ت
آغاز: و بعد از آن تقدیر دلیل آن مقدمه اینست که بدانکه هر ما بالغیر واجبست که به ما بالذات منتهی شود و الا لازم آید که اصل ما بالغیر متحقق نشود چرا که معنی ما بالغیر آنست که از خود ندارد و از غیر کسب میکند. پس هر وقت که آن غیر از خود نداشته باشد آن غیر هم محتاج خواهد بود و نقل کلام در آن غیر؛
انجام: چنانچه در براهین مذکوره ... شد و از آنچه به تفصیل مذکور شد چنین معلوم میشود که مسلک حکماء در اثبات واجب الوجود بالذات مسلک لم است و مسلک متکلمین مسلک ان است و الله اعلم بالصواب تمت هذه النسخة الشريفة المسماة بالتحقيقات.
خط: نستعلیق، کا: محمد صادق ثابت، تا: صفر گویا ۱۰۷۶ق؛ افتادگی: آغاز؛ جلد: مقوا عطف چرمی، ۴۲۷گ، ۱۵ سطر (۶×۱۳)، اندازه: ۱۰/۵×۱۷سم [رشت و همدان: ف: ۱۰۹۹]
۴. کرمانشاه؛ جلیلی؛ شماره نسخه: ۲۸۵/۱
آغاز و انجام: برابر
خط: نستعلیق خوب، کا: محمد باقر، تا: قرن ۱۲؛ کاغذ: نخودی آهار مهره، جلد: تیماج مشکی، ۱۳۵ص (۸۲- ۲۱۶)، ۱۸ سطر، اندازه: ۱۱×۲۰/۵سم [ف: ۳۰]
۵. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۳۷۳۲
آغاز و انجام: برابر
خط: نسخ، بیکا، تا: قرن ۱۲؛ کاغذ: اصفهانی، جلد: تیماج عنابی، ۲۹۸ص، ۱۷ سطر، اندازه: ۱۳/۵×۲۴سم [ف: ۱۰-۱۷۱۳]
۶. تهران؛ ملی؛ شماره نسخه: ۲۱۰۱
آغاز و انجام: برابر
خط: نسخ، بیکا، تا: محتملاً قرن ۱۳؛ کاغذ: ترمه، جلد: تیماج قرمز، ۱۹۴گ، ۱۲سطر (۶/۵×۱۰)، اندازه: ۱۱×۱۷سم [ف: ۵-۱۱۴]
۷. قم؛ معصومیه؛ شماره نسخه: ۷۴۳
آغاز: عمر گرامی در غیر تحصیل علمی و عملی چو سود؟ خصوصاً که اصول دین را بدلیل باید دانست؛ انجام: زیرا که جوهر مجردی که کافی باشد امکان ذاتی او در فیضان وجود از کمالات او عقل است.
خط: نستعلیق، بیکا، بیتا؛ افتادگی: آغاز و انجام؛ جلد: تیماج مشکی، ۳۷گ، ۱۷ سطر (۱۲/۵×۲۱/۵) [ف: ۲-۳۷۴]