● اصلاح المنطق / لغت / عربی
iṣlāḥ-ul-manṭiq
ابن سکیت، یعقوب بن اسحاق، ۱۸۶- ۲۴۶ ؟ قمری
ebn-e sekkīt, ya'qūb ebn-e eshāq (803-861)
کتابی است در لغت که از معروفترین آثار ابنسکیت است و تا دیرگاهی پس از وی توجه و ستایش علمای لغت را برانگیخته و مورد استناد آنان بوده است. مبرد دربارهاش گفته: «انه ما عبر علی جسر بغداد کتاب فی اللغة مثله». مؤلف در این کتاب مواد لغوی را به ترتیب ابواب صرفی گردآورده با توضیحات لازم و ذکر موارد و چگونگی استعمال آنها با شواهدی از شعر عرب و اشاره به بعضی فواید ادبی مناسب الفاظ. وی بسیاری از واژههای عربی را به صورت صحیح آن ضبط کرده و آنها را از جنبههای صرفی، فصاحت و عدم فصاحت، نادر یا شاذ بودن و جز آنها مورد بررسی قرار داده است. این اثر از معتبرترین کتابهای لغت به شمار میرود و شرحها و تلخیصهای بسیاری که بر آن نوشته شده است.
از میان نسخههای کهن این کتاب که در ایران موجود نیستند میتوان به پنج نسخه زیر اشاره کرد: ۱. نسخه موجود در کتابخانه اسکوریال اسپانیا به شماره «۱۱۲ .A. R» بهخط مغربی و مورخ شوال ۲۹۸ق که دارای سماعات بسیاری به سال ۴۳۱ق میباشد؛ ۲. نسخه موجود در کتابخانه شهرداری المنصوره مصر که در ۳۷۲ق بر احمد بن فارس استاد صاحب بن عباد و مؤلف کتاب قاره خوانده شده و تصویر آن در کتابخانه دارالکتاب قاهره به شماره ۴۵۸۰ موجود میباشد؛ ۳. نسخه موجود کتابخانه دارالکتب قاهره به شماره «۴۳۱ لغت» مورخ ربیع الثانی ۴۷۶ق؛ ۴. نسخه موجود در کتابخانه آصفیه در حیدرآباد هند مورخ ۵۹۹ق به شماره «۱۵۲/ لغت»؛ ۵. نسخه در دارالکتب قاهره به شماره «۲۷ لغت» که افزودگیهایی بر دیگر نسخهها دارد، مورخ دهه اول ذیقعده ۷۸۵ق.
آغاز: بسمله. قرأت علی الشيخ الأجل الامام العالم الاوحد حجة الاسلام ابی منصور موهوب بن احمد بن محمد بن الخضر الجوالیقی اطال الله بقاءه فی سنة ثلاث و ثلاثین و ... قلت له قرأت علی ابی زکریا یحیی بن علی الخطیب التبریزی فأقر به قال اخبرنا الرئيس ابوالحسین هلال بن الحسن الکاتب قال اخبرنا ابوبکر احمد بن محمد بن الجراح قال اخبرنا ابوبکر محمد بن القاسم بن محمد الانباری قال اخبرنا ابوالقاسم بن محمد قال اخبرنا عبدالله بن محمد بن رستم ابوالقاسم بن محمد قال اخبرنا عبدالله بن محمد بن رستم الطبری قال اخبرنا ابویوسف یعقوب بن اسحق السکیت قال باب فعل و فعل باختلاف المعنی الحمل ما کان فی بطن او علی رأس شجرة و الحمل ما کان علی ظهر أو رأس ...
انجام: ای شیء ینجیه عن الطریق و مقول و للرجل خز عنی ضلع فی رجلی ای قطعی عن المشی الکسانی و ابوزید قالا الحرب خدعه تم الکتاب.
چاپ: به کوشش عبدالسلام محمد هارون و احمد محمد شاکر، قاهره، ۱۳۶۸ق
[دنا ۱۰۵۶/۱؛ معجم المطبوعات ۱۱۹/۱-۱۲۰؛ الاعلام زرکلی ۱۹۵/۸؛ الذریعه ۱۷۳: ۲؛ کشف الظنون ۱۰۸/۱؛ بروکلمان ۱(۱۱۷)۱۲۰]
شرح و حواشی:
۱- ملخص اصلاح المنطق؛ مطرزی، ناصر بن عبدالسید (۵۳۸-۶۱۰)
۲- تهذیب اصلاح المنطق؛ لابن السکیت خطیب تبریزی، یحیی بن علی (۴۲۱-۵۰۲)
۱. قم؛ مرعشی؛ شماره نسخه: ۶۸۲عکسی
آغاز و انجام: برابر
نسخه اصل: چستربیتی، ش ۳۲۶۳ (اربری، فهرست خطی عربی ۵/۲)؛ خط: نسخ مشکول، بیکا، تا: قرن ۶؛ مصحح، محشی، با نشانه بلاغ، ظاهراً به خط مالک نسخه نوشته شده که روی صفحه اول خط امام الادب ابی منصور موهوب بن احمد ابن محمد بن الخضر الجوالیقی البغدادی است که نوشته است شیخ ابوعلی فرج بن احمد بن علی بن الاخوة کتاب را بر او قرائت نموده و همچنین احتمال میدهد که نسخه بهخط همین شیخ ابوعلی فرج بن احمد باشد، بعد از اینها نوشته است که در پایان نسخه خط ابی زکریا یحیی بن علی الخطیب التبریزی متوفی به سال ۵۰۲ ق است؛ تملک: محمد بن خالد بن خلیل الازهری بهتاریخ جمادی الثانی ۱۳۱۸؛ ۲۶۷گ، ۱۴ سطر [عکسی ف: ۲-۱۶۴]
۲. قم؛ مرعشی؛ شماره نسخه: ۱۲۸۳۸
آغاز: باب فعل باختلاف المعنى الحمل ما كان في بطن او على رأس شجره ... و الحمل ما كان ظهر او رأس قال الفراء؛ انجام: برابر
خط: نسخ درشت، بیکا، تا: ۵۴۰ق؛ افتادگی: آغاز؛ مصحح، این نسخه جزء نسخههای کتابخانه مرحوم حاج ملامحمد جعفر بن محمد صفی آبادهای بوده که چندی قبل با تعدادی افزون بر ۶۰ نسخه خطی بسیار نفیس از سوی یکی از روحانیان محترم حوزه علمیه قم به این کتابخانه اهداء گردیده؛ کاغذ: شرقی، جلد: چرم مشکی ساده، ۲۴۹گ، ۱۷ سطر، اندازه: ۱۲×۱۸/۵سم [ف: ۳۲-۵۹۱]
۳. قم؛ مرعشی؛ شماره نسخه: ۹۳۷۲
خط: نسخ معرب، بیکا، تا: قرن ۸؛ افتادگی: انجام؛ روی برگی قبل از کتاب معرفی آن بهخط نادر بن بدیع الزمان قاجار بهتاریخ ۱۲۶۴ و ۱۲۹۵، مهر: «المتوكل على الله عبده نادر» (بیضی) و «یا علی» (بیضی)؛ جلد: گالینگور سبز، ۱۷۶گ، ۱۹ سطر، اندازه: ۱۵×۲۲/۵سم [ف: ۲۴-۱۵۹]
۴. قم؛ مرکز احیاء؛ شماره نسخه: ۳۳۹۹
آغاز: برابر؛ انجام: اذا اصبح كسلان خبیث النفس أصبح فلان خاثراً و اصبح فلان