بحرالعلوم، محمد مهدی بن مرتضی، ۱۱۵۵-۱۲۱۲ قمری
bahr-ol-‘olūm, mohammad mahdī ebn-e morteza (1742-1798)
منظومهای است کوتاه، در ۱۷ بیت، در شناخت اصحاب اجماع. در اصطلاح رجالی، چند تن از اصحاب بزرگ ائمه اطهار (ع) از اصحاب اجماع میباشند و تمامی علما متفق هستند هر روایتی که از ایشان به طریق صحیح نقل شده و راویان آن از اول سند تا یکی از ایشان موثوق و معتمد باشند، آن روایت را صحیح و لازم الاجرا است و بعد از آن ملاحظه احوال خود ایشان و یا راویان دیگر که ما بین ایشان و معصوم (ع) هستند را لازم نیست. مرحوم مدرس تبریزی در کتاب «ریحانة الادب» مفصل در خصوص این موضوع به بحث پرداخته و ۱۰ بیت از آغاز این منظومه را آورده است. در الذریعة از این منظومه یاد نشده لیکن از منظومه یا رساله مفصل فرزند مؤلف به نام سید رضا یاد کرده است. میرزا ابوالفضل کلانتر مؤلف «شفاء الصدور» بر این ارجوزه شرحی نگاشته است به نام «نقاوة الاصابه».
آغاز: قد اجمع الکل علی تصحیح ما ×× یصح عن جماعة فلیعلما / و هم ابو نجابة و رفعه ×× اربعة و خمسة و تسعه
انجام: و بعد زین بن اذینه علی ×× و ابن لابراهیم و اسمه علی
[الذریعة ۱۲۰/۲؛ ریحانة الادب ۱۳۷/۱؛ فهرستگان نسخههای خطی حدیث و علوم حدیث شیعه ۱۴۰/۱؛ لغتنامه دهخدا ۲۷۰۶/۲۱؛ اعلام الشیعه قرن ۱۳ص۵۷۱-۵۷۳]
شرح و حواشی:
۱- نقاوة الاصابة؛ طهرانی، ابوالفضل بن ابوالقاسم (۱۲۷۳-۱۳۱۶)
۱. قم؛ مرعشی؛ شماره نسخه: ۱۳۵۲۵/۴
آغاز: برابر؛ انجام: ابن ابی عقیل و ابن عون الاسدی ×× كذا علی بعده مع محمدی
خط: نسخ، بیکا، تا: قرن ۱۳؛ افتادگی: انجام (دو بیت از پایان)؛ کاغذ: فرنگی، جلد: تیماج قهوهای، ۱گ (گ ۸۸)، ۱۵ سطر (۱۳×۷)، اندازه: ۱۳/۵×۲۱/۵سم [ف: ۳۴-۳۲۳]
۲. قم؛ مرعشی؛ شماره نسخه: ۱۳۵۷۴/۵
آغاز: برابر؛ انجام: ثم ابن محبوب كذا محمد ×× كذاك عبدالله ثم احمد ... نوشته نیست
تنها ۹ بیت از ۱۷ بیت را دارا میباشد؛ خط: شکسته نستعلیق، بیکا، تا: اواخر قرن ۱۳؛ ۴ بیت اشعار در رجال از شیخ بهایی و ۹ بیت دیگر در رجال از فردی ناشناخته، در پایان نسخه آمده؛ کاغذ: فرنگی، ۱ص (۲۰۱)، جمعاً ۹ سطر، اندازه: ۵×۷سم [ف: ۴۰۳-۳۴]
۳. مشهد؛ رضوی؛ شماره نسخه: ۲۰۶۲۳
آغاز و انجام: برابر
خط: نسخ چلیپا، کا: محمد صادق بن محمد تقی ورنوسفادارانی، تا: ۱۲۵۵ق؛ مصحح، محشی؛ اهدایی: رهبری، خرداد ۱۳۷۳؛ کاغذ: فرنگی شکری آهار مهره، جلد: تیماج مشکی مجدول گرهی با ترنج و سرترنج، ۱گ (۱۵۲پ)، اندازه: ۱۵×۲۱/۵سم [اهدائی رهبر: ۸-۶۲]
۴. مشهد؛ گوهرشاد؛ شماره نسخه: ۶۲۷/۵
آغاز: برابر
در فهرست با عنوان «منظومه رجالیه» آمده؛ خط: نسخ، کا: محمد جعفر خوزانی، تا: پنجشنبه ۲۰ ذیحجه ۱۲۶۷ق؛ مهر: کتابخانه مجدالدین؛ کاغذ: آهار مهره، جلد: تیماج مشکی لایهای، ۲گ (۸۰پ-۸۱ر)، ۱۶ سطر (۶×۱۲/۵) سطر، اندازه: ۱۴/۵×۲۱سم [ف: ۲-۷۴۱]
۵. قم؛ مرعشی؛ شماره نسخه: ۱۵۱۳۷/۲
آغاز: برابر؛ انجام: ثم ابن محبوب كذا محمد ×× كذاك عبدالله ثم احمد
فقط شامل اصحاب اجماع میباشد؛ خط: نستعلیق، کا: امام جمعه، تا: ۱۲۹۴ق؛ افتادگی: انجام، حسب الامر آقا عبدالجبار؛ کاغذ: فرنگی، جلد: تیماج قهوهای، ۱گ، جمعاً ۱۸ سطر (۴/۵×۱۳)، اندازه: ۴/۵×۱۳سم [ف: ۳۸-۴۲۶]
۶. قم؛ مرعشی؛ شماره نسخه: ۴۹۴۲
تذکر: این نسخه در فهرست معرفی نشده است و به استناد جلد ۳۸ (ص ۴۲۶) ذکر شد؛ بیکا، بیتا [ف: ۱۳-۱۴۰]
۷. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۷۷۰/۴-طباطبائی
آغاز: برابر
بیکا، بیتا؛ در کنار ابیات نام کامل اشخاص (اصحاب اجماع) با نشان «منه» یادداشت شده؛ بیکا، بیتا؛ کاغذ: فرنگی سفید آهار مهره، جلد: تیماج مشکی، ۲۱گ، ۱۹-۲۰-۲۷ سطر، قطع: رقعی، اندازه: ۱۰×۲۱سم [ف: ۲۳-۵۹]
۸. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۵۳۲/۵-طباطبائی
آغاز و انجام: برابر
خط: نسخ، بیکا، بیتا؛ با ترجمه بین سطور؛ کاغذ: فرنگی شکری، جلد: تیماج چرمی یکلا مشکی، ۹گ (۴۳پ-۳۴ر)، قطع: رقعی، اندازه: ۱۱/۵×۱۸/۵سم [ف: ۲۲-۲۴۳]
۹. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۱۵۸۴۹/۳
آغاز: برابر
خط: نسخ، کا: حسن بن ابوطالب، بیتا؛ مهر: کاتب «عبده حسن بن ابوطالب» (بیضوی)؛ جلد: تیماج قهوهای، ۱گ (۱۱۶ر)، ۱۴ سطر، اندازه: ۱۳×۲۰سم [ف: ۴۴-۹۶]
۱۰. تهران؛ ملی؛ شماره نسخه: ۳۹۴۲/۳
آغاز: برابر؛ انجام: و ما ذكرناه الاصح عندنا ×× و شذ قول من خالفنا
در فهرست با عنوان «منظومة رجالية» آمده و به رضا بن محمد مهدی بحرالعلوم نسبت داده است؛ خط: نستعلیق، بیکا، بیتا؛ کاغذ: هندی نخودی، جلد: مقوا رویه تیماج سبز چرکین، دور