uṣūl-ul-‘arabīyya
تنکابنی، محمد بن سلیمان، ۱۲۳۴-۱۳۰۲ قمری
tonekābonī, mohammad ebn-e soleymān (1819-1885)
شرح حدیثی است که درباره وضع اصول نحو و قواعد کلی آن از حضرت امیرالمؤمنین (ع) روایت شده است. این شرح مزجی توضیحی و بسیار مختصر میباشد.
آغاز: احمدالله و أشهد أن لا اله الا هو ... هذا ما سنح لى فى شرح كلام اميرالمؤمنين حين اختراعه فن العربية.
انجام: فقال بلى هى منها فردها فيها، هذا آخر الحديث.
قم؛ مرعشی؛ شماره نسخه: ۵۹۶۳/۲
آغاز و انجام: برابر
خط: نستعلیق، کا: ابوالقاسم طالقانی مرجانی، تا: ۱۳۰۶ق؛ جلد: تیماج قهوهای، ۵گ (۸پ-۱۲ر)، اندازه: ۲۱/۵×۱۷سم [ف: ۱۵-۳۴۴]
● الاصول العشرة = اقرب الطرق الى الله = میزان العقائد = السیر و السلوک = الطريق الى الله / عرفان و تصوف / عربی
al-usūl-ul ‘ašara = aqrab-uṭ ṭuruq ila-l lāh = mīzān-ul ‘aqā’id = as-siyr wa-s sulūk = aṭ-ṭarīq ila-l lāh
نجم الدین کبری، احمد بن عمر، ۵۴۰-۶۱۸؟ قمری
najm-od-dīn-e kobrā, ahmad ebn-e ‘omar (1146-1222)
رسالهای است در بیان اقرب طرق الی الله و اصول و مبانی آن. نخست جمله معروف «الطرق الى الله بعدد انفاس الخلائق» را قرار داده و اصول جمله طرق را در سه نوع معین داشته: ۱) راه سوداگران و بازرگانان که راه اخیار است؛ ۲) راه مجاهدان و ریاضتکشان که راه ابرار است؛ ۳) راه سلوک و پرواز به حق که راه زیرکان و چابکان است (راه عشق و محبت). طریق مختار شیخ همین طریق آخر است و درباره اصحاب آن گوید: «الواصلوان منهم فى البدايات اكثر من غيرهم فى النهايات». وی برای این طریق ده اصل یاد کرده است: ۱. توبه، ۲. زهد در دنیا، ۳. توکل، ۴. قناعت، ۵. عزلت، ۶. ملازمت و مداومت ذکر حقیقی، ۷. توجه بالکلیه الى الله، ۸ صبی از لذات نفسانی، ۹. مراقبت، ۱۰. رضا و تسلیم بالله. وی برای هر یک از این ده اصل توضیحی مختصر داده و گذشته است.
آغاز: بسملة و الاعتصام بکرمه العمیم قال الشيخ ... الطريق إلى الله تعالى بعدد أنفاس الخلايق و طريقنا الذى نشرع فی شرحه، أقرب الطريق إلى تعالى و أوضحها و أرشدها و ذلك لأن
انجام: لا بزهرة المؤمنية و لا بثمار الولاية و النبوة تفهم إنشاء الله تعالى و صلى الله على خير الأنام و البدر التمام محمد عليه الصلوة و السلام و التحية و الإکرام بعون الله الملك العلام
[ریحانه الادب ۱۴۲/۶؛ کشف الظنون ۸۷۶/۱؛ دنا ۱۱۰۰/۱ (۴۶ نسخه)]
شرح و حواشی:
۱- الاصول العشره (ترجمه و شرح) = شرح اقرب الطرق؛ لاری، رضی الدین عبدالغفور (-۹۱۲)
۲- ده قاعده = ده اصل = میزان العقائد = سیر و سلوک = الاصول العشره (ترجمه)؛ همدانی، علی بن محمد (۷۱۴-۷۸۶)
۳- شرح الاصول العشرة النجمية الكبروية؛ حقی برسوی، اسماعیل بن مصطفی (۱۰۶۳-۱۱۲۷)
۱. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۵۰۴/۷
خط: نسخ، بیکا، تا: قرن ۹؛ کاغذ: سفید، جلد: تیماج مشکی مقوایی، ۲ص (۳۴۷-۳۴۸)، ۲۵ سطر (۱۱×۱۸)، اندازه: ۱۷×۲۶سم [سنا: ۱-۲۹۴]
۲. قم؛ مرعشی؛ شماره نسخه: ۱۲۴۲۸/۶
آغاز و انجام: برابر
خط: نسخ، بیکا، تا: قرن ۹؛ کاغذ: شرقی، ۲گ (۳۲-۳۳)، ۲۵ سطر، اندازه: ۶×۱۲/۵سم [ف: ۳۱-۴۰۱]
۳. تهران؛ دانشگاه؛ شماره نسخه: ۸۵۴/۴
آغاز و انجام: برابر
خط: تعلیق ریز، بیکا، تا: نزدیک ۸۱۳ق؛ در برگ ۷۹ر نیایشی است به عربی و در ۷۹پ-۸۰پ داستان آوردن سیبی سرخ و زیبا برای بایزید و سخنان او به فارسی؛ ۲ گ (۷۷الف-۷۸ب) [ف: ۳-۴۱۱]
۴. مشهد؛ رضوی؛ شماره نسخه: ۲۲۴۷۹
آغاز: بسمله. الحمدلله کفی و سلام علی عباده الذین؛ انجام: عام تسعة و خمسین مائة ما احسن الله عامها
خط: نسخ خفی، بیکا، تا: ۸۵۹ق؛ ضمیمه نسخه ش ۶۱۸۶ [رایانه]
۵. تهران؛ ملی؛ شماره نسخه: ۷۲۷/۲۰
آغاز و انجام: برابر
خط: شکسته نستعلیق، کا: محمد بن شیخ علی (محتملاً)، تا: قرن ۱۰؛ کاغذ: دولت آبادی، جلد: تیماج مشکی منگنه مقوایی، ۳ص (۳۴۱-۳۴۴)، ۱۷ سطر (۵/۵×۹/۵)، اندازه: ۹×۱۰/۵سم [ف: ۲-۲۴۴]
۶. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۱۰۷۱۷/۱۳
آغاز و انجام: برابر
خط: نستعلیق، کا: عبدالاول بن علاء بن الحسن بن بنیامین حسینی انامی، تا: ربیع الاول ۹۲۷ق؛ جلد: تیماج قهوه ای با ترنج، ۴ص (۲۷۰-۲۷۳)، اندازه: ۱۶×۲۴سم [ف: ۳۳/۱-۱۹۳]
۷. مشهد؛ رضوی؛ شماره نسخه: ض۱۳۰۰۷
خط: نسخ، کا: بخشی، تا: ۹۲۸ق [الفبائی: ۶۲]
۸. قم؛ مرعشی؛ شماره نسخه: ۱۴۳۶۲/۸
آغاز و انجام: برابر
خط: نستعلیق، بیکا، تا: قرن ۱۱؛ کاغذ: شرقی، ۳گ (۴۳-۴۵)، ۱۷ سطر، اندازه: ۵×۸سم [ف: ۳۶-۲۶۶]
۹. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۱۷۲/۲۶-طباطبائی
خط: نسخ، بیکا، تا: قرن ۱۱؛ پس از آن در یک صفحه اشعاری