فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا)، ج ۳۲، ص ۶۶۳

۶۶۳ فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا) ج ۳۲
مقدمه ۱) در چند مطلب، مقدمه ۲) بیان موانع ارث که سه چیز است، قسم ۱. میراث اصحاب، مرتبه اول، ابوین و اولاد، ۲. میراث اصحاب، مرتبه ثانی، اخوه و اجداد، ۳.میراث اصحاب، مرتبه سیم، اعمام و اخوال، ۴. میراث زوج و زوجه، ۵. ولاء عتق، ۶. ولاء امامت، ۷. میراث ولد ملاعنه و مولد زنا، (قسم ثامن در نسخه یافت نشد)، ۹. میراث جماعتی که دفعتاً غرق شوند یا خانه برایشان فرود آید، ۱۰. میراث مجوس، خاتمه: در لواحق مواریث در دو فصل [ناقص از انتها شاید چند برگ مختصر]، مؤلف در موارد اختلافی، مذاهب و نظرات علمای بزرگ شیعه چون ابن ادریس، شیخ مفید، سید مرتضی، علامه حلی (صاحب قواعد) و شیخ طوسی (در یک مورد نقل از نهاية الاحکام) را می‌آورد، نقلی جالب نیز در مقصد سیم از قسم هفتم / هشتم، «در میراث کسی که دو سر یا دو بدن داشته باشد» آورده که مورد توجه آقا بزرگ در الذریعة (۱: ۴۴۲-۴۴۱) هم قرار گرفته که نقل می‌شود: «چنانچه راقم این حروف خود از ثقه شنیده که در هند کسی را دیده که از سینه به بالا دو نفر بوده‌اند و از شکم به پائین یکی روبروی هم و هر دو سر چیزی می‌خورده‌اندو با هم مضطجع می‌شده‌اند. اما مقارنت در نوم معلوم نبوده. به هر حال بموجب آنچه امیرالمومنین علیه السلم فرموده حکمش این است که در وقت نوم ملاحظه نمایند و یکی از ایشان را به نحوی که دیگری را خبر نباشد بیدار نمایند اگر آن دیگری نیز بالفور بیدار شود ...»، نسخه منحصر به فرد این رساله فارسی در ارث (نسخه حاضر)، پیش از این در کتابخانه سید نصرالله تقوی در تهران بوده که آقا بزرگ تهرانی با بررسی آن، هم مدخلی جداگانه در الذریعه را به آن اختصاص داده و هم مدخلی دیگر به «الاثنا عشرية فی التوحید و المباحث الحکمة العلمية و العملية» از همین مصنف ناشناس که در مقدمه نسخه حاضر، از آن نام برده شده است، نه تنها آقا بزرگ، بلکه بعدها نگارندگان «معجم التراث الکلامی» نیز مؤلف این اثر را نشناختند و نسخه‌ای از آن به دست نیاوردند، با این همه، کتابی دیگر یافت شد که بررسی بعدها را منوط به بررسی و مقایسه نسخه حاضر با آن کرد، آن کتاب، رساله‌ای البته مختصر است به فارسی در مبحث ارث، کتابت شده در ۲۳ ذیحجه ۱۰۸۰ق که نسخه منحصر به فرد آن در دانشگاه تهران شماره ۷۲۳ [چند نسخه دیگر موجود است و نسخه منحصر به فرد نیست و خوشبختانه نسخه‌های دیگر نیز تصریح به نام مؤلف دارد] مجموعه مشکاة نگهداری می‌شود، بر اساس آنچه فهرست‌نگار دانشگاه در معرفی این نسخه نوشته، رساله‌ای است در میراث در یک مقدمه، دوازده باب و یک خاتمه اثر جمال الدین بن مولانا علی جان (طبق ضبط فهرست دانشگاه) / علی خان (طبق ضبط آقا بزرگ) نطنزی اگر چه در ساختار به رساله ما که در دو مقدمه، ده قسم و یک خاتمه است شباهتی ندارد ولی کتاب اثنی عشریه مؤلف که در مقدمه از آن یاد می‌کند یک مقدمه، دوازده اصل و یک خاتمه دارد و این احتمال هست که فهرست‌نگار دانشگاه تهران این رساله را اشتباه معرفی کرده باشد، به هر حال برای اطمینان بیشتر باید این رساله ارث به فارسی را با اثر جمال الدین نطنزی سنجید تا به نتیجه نهایی رسید، هر چه هست، رساله ارث حاضر (نسخه مجلس) از قدیمی‌ترین تألیفات مستقل به فارسی در موضوع خود به شمار می‌رود؛ خط: نسخ، بی‌کا، تا: قرن ۱۰ و ۱۱؛ افتادگی: آغاز و انجام؛ محشی، دارای رکابه، مصحح؛ جلد: تیماج، ۱۴۵گ، ۱۴سطر، اندازه: ۱۰×۱۸سم [ف: ۲۷/۱-۱۰۴] ۲. تهران؛ دانشگاه؛ شماره نسخه: ۳۳۱۷/۳ آغاز: بسمله. کتاب میراث و درین کتاب چند فصل است [۱] در بیان اسباب میراث [و آن ] دو است یکی نسب و دیگری نسب؛ انجام: این است تفصیل این مسئله و برین ختم شد رساله الحمد الله وارث میراث الارض و السماء و الصلوة على خاتم الرسالة و آله الهدى. به فارسی و شرح فارسی متنی را می‌ماند و در برخی از جاها بندهای عربی است که شرح می‌شود؛ خط: نستعلیق، کا: سمیع بن غلامعلی، تا: ربیع الثانی ۱۱۱۳ق؛ کاغذ: سپاهانی، ۸۴گ (۲۰پ-۱۰۳پ)، ۱۸سطر (۶/۵×۱۳)، اندازه: ۱۲×۱۹سم [ف: ۱۱-۲۳۰۱] ۳. مشهد؛ رضوی؛ شماره نسخه: ۳۸۰۹۲ آغاز: بسمله. کتاب الميراث و فيه فصلان الاول سبب و الفصل الثاني نسب و اما نسب سه مرتبه است مادام که مرتبه اول باشد دوم محرومست؛ انجام: و یا کسی وفات کند که پسر او غلام باشد میراث نمی برد و قاتل نیز از مقتول میراث نمی برد و الله اعلم بالصواب. مؤلف شناخته نشد، رساله مختصری مشتمل بر دو فصل است: فصل اول در سبب و فصل دوم در نسب؛ خط: نستعلیق، کا: حسینی، ابراهیم بن محمد امین، تا: ۱۱۲۵ق؛ اهدایی: رهبری، مهر ۱۳۸۶؛ ۲گ، ۱۵سطر، اندازه: ۷/۵×۱۶/۵سم [اهدائی رهبر: ۳-۷۵۸] ۴. یزد؛ وزیری؛ شماره نسخه: ۳۶۱۰/۱ آغاز: بسمله، حمدله، اما بعد این رساله ایستدر بیان میراث و کتاب میراث و در او چند فصل است فصل اول در اسباب میراث و آن دو است نسب و سبب؛ انجام: او نصیب دختر میبرد تنها و الله اعلم بالصواب خط: نسخ، کا: عبدالرحیم بن رمضان، تا: رجب۱۱۲۷ق؛ کاغذ: ترمه اصفهانی، ۱۸ص (۱-۱۸)، ۱۴سطر (۶×۱۴)، اندازه: ۱۲×۲۳/۵سم [ف: ۵-۱۷۱۹] ۵. مشهد؛ رضوی؛ شماره نسخه: ض۲۲۹۸۸ آغاز: یعنی کتابی است در بیان میراث و درو چند مقصد است اول در بیان سببهای میراث است؛ انجام: مثلاً شخصی وفات کند از سر اولاد بعد از آن اولاد قسمت ناکرده بمیرند مادری بگذارند با خالوان پس وارث ثانی است. ترجمه یکی از متون فقهی شیعی است از مترجمی نامعلوم، وی پاره‌ای از متن را با عناوین «قوله» ذکر نموده و سپس به ترجمه آن پرداخته است؛ خط: نسخ، کا: مجید بن محمد شفیع شالی، تا: ۱۷
۶۶۳

گزارش اشکال یا پیشنهاد