● اشجار و اثمار = اثمار و اشجار = ثمره و شجره / هیئت / فارسی
ašjār va asmār = asmār va ašjār = samare va šajare
بخاری خوارزمی، علیشاه بن محمد، ۶۲۴؟ - ۶۹۵ ؟ قمری
boxārī xārazmī, ‘alīšāh ebn-e mohammad (1228 - 1296)
اهدا به: سیف الدین احمد شاه و برادرش محمد بن مبارکشاه
تاریخ تألیف: ۶۹۰ق
کتابی است مشهور و مفصل در بیان منسوبات بروج و کواکب و احکام قرانات و اتصالات و موالید، در دو «مقاله»: اول. کلیات دارای ۹ «فصل»؛ دوم. جزئیات، در پنج «شجره» و هر شجره در چند «شعبه» و هر شعبه در چند «ثمره»: شجره ۱. صفات و منسوبات بروج و کواکب، ۲. احکام قرانات و اتصالات دیگر، ۳. احکام عالم، ۴. احکام موالید، ۵. اعمال تسیرات. مؤلف خود در پایان شجره پنج که ختم کتاب است مینویسد که میخواسته دو «شجره» دیگر بر کتاب بیفزاید (ششم در طالع تحویل و هفتم در طالع وقت و ضمیر)، اما این کار را به فرصتی دیگر نهاده است. این مطلب در همه نسخهها نیامده است ولی در نسخه ۶۴۰۰/۳ مجلس و چند نسخه دیگر موجود است.
مؤلف از نزدیکان شمس الدین سیف الاسلام ممد بن صدر سعید سیف الدین احمد شاه بن مبارک شاه بوده و در سر پیری این دفتر را برای دو فرزند او بدرالدین مبارکشاه و سیف الدین احمد شاه نوشته است. از آن برمیآید که این دو، شاگرد او بوده و مقدمات و حساب هندی و زیج جدید و عمده ایلخانیه (گزیده همین بخاری) را فرا گرفتهاند و به آموختن مجمل اصول احکام کوشیار پرداختند و از او درخواستند که دفتری گستردهتر بسازد و او این را نگاشته است. بخاری از صفی الدین عبدالمؤمن و موسیقی او یاد میکند. بخاری در ثمره ۱ شعبه ۵ شجره ۵ سخنانی در مورد زندگانی خود میگوید که از آن نتیجه میشود که او در ۶۳۵ دوازده ساله و در هنگام نگارش این اثر میان ۵۶ و ۶۸ سال داشته است پس او در ۶۲۳ زاده شده و میان ۶۷۹ و ۶۹۱ «اشجار و اثمار» را تألیف کرده است. نسخ این کتاب چه از لحاظ دیباچه و چه متن تفاوت بسیار دارد.
آغاز: حمد و ثنا آفریدگاری را که افلاک دوایر و نجوم و سوایر بیافرید و شکر و سپاس واجب الوجودی را که عناصر و ارکان در وجود آورد ... چنین گوید مؤلف این مسوده علیشاه بن محمد بن قاسم الخوارزمی المعروف بالبخاری.
انجام: نشانه ساخت و از خدای تعالی توفیق خواست و اتمام آن و هو الاجابة و التوفیق.
چاپ: نخستین بار در لکهنو (نولکشور)، ۱۳۲۰ از روی نسخه تاریخ ۸۸۰ نوشته نعیمی به نام «ثمره شجره نجوم» در ۲۰۴ص
[دنا ۸۴۶/۱۸۱ (۱۱۸ نسخه)؛ الذریعة ۲۹۳/۱ و ۱۲/۵؛ مشار فارسی ۱۶۳/۱؛ کشف الظنون ۱۰۳/۱ و ۱۵۵۳/۲؛ فهرستواره منزوی ۲۸۱۵/۴؛ فهرست مشترک نسخههای خطی پاکستان و اسلام آباد ۲۴۱/۱؛ نسخههای منزوی ۲۳۶/۱-۲۳۸ و ۲۸۱۵/۴؛ دیباچه اوراد الاحباب از آقای افشار؛ اصغر مهدوی ۶۲/۲؛ مکتبة امیرالمؤمنین ۴۱/۱]
شرح و حواشی:
۱- اشجار و اثمار (ترجمه)؛ افندی، عبد العزیز (-۱۲)
۲- شرح کتاب شجره؛ اصفهانی، زین العابدین بن قاسم (-۱۳)
۱. تهران؛ ملی؛ شماره نسخه: ۲۵۶۳
آغاز و انجام: برابر
خط: نسخ، کا: محمود بن عمر بن محمود زنجانی، تا: ۶۸۸ق، جا: همدان؛ کاغذ: سمرقندی، جلد: تیماج سیاه با ترنج و نیم ترنج کوبیده مقوایی، ۱۳۱گ، ۱۹ سطر (۱۱/۵×۱۷)، اندازه: ۱۶×۲۵سم [ف: ۶ - ۸۱]
۲. قم؛ مرعشی؛ شماره نسخه: ۸۷۳۸
خط: نسخ، بیکا، تا: قرن ۸؛ مصحح، محشی، قبل و بعد از کتاب چند صفحه است دارای یادداشتهای نجومی که یکی از آنها بهتاریخ ربیع الثانی ۷۷۹ در سمرقند و فائدهای از مولانا اشرف الدین حسین التونی مدالله ظله؛ جلد: تیماج قرمز، ۱۴۳گ، ۱۹ سطر، اندازه: ۱۴×۲۰سم [ف: ۲۲ - ۲۷۱]
۳. قم؛ مرعشی؛ شماره نسخه: ۱۱۹۴
خط: نسخ، کا: محمد بن احمد بن ابی رشید بن مظفر قریشی تمیمی، تا: سهشنبه ۱۸ ربیع الاول ۷۴۰ق؛ مصحح، محشی به خطی جز خط اصل؛ تملک: عبدالواسع دامی بهتاریخ رمضان ۱۱۷۳ در اصفهان، شرف الدین علی المنجم؛ مهر: «افوض امری الی الله عبده اسماعیل المنجم» (مربع)، «حسین منی و انا من حسین» (مربع)؛ جلد: تیماج مشکی ضربی عطف تیماج قهوهای، ۱۱۱گ، ۲۳ سطر، اندازه: ۱۷×۲۴/۵سم [ف: ۳ - ۳۶۲]
۴. تبریز؛ ثقة الاسلام؛ شماره نسخه: بدون شماره
آغاز: برابر
احتمالاً همان نسخه بالا؛ کا: محمد بن احمد بن ابی رشید بن مظفر قزوینی تمیمی، تا: سهشنبه ۱۸ ربیع الاول سال هفتصد و چهل و کسری. [نشریه: ۷-۵۳۱]
۵. تهران؛ ملک؛ شماره نسخه: ۶۰۳
خط: نستعلیق، کا: عبید زاکانی، تا: ۲۱ محرم ۷۶۷ق؛ تملک: عبید زاکانی در ۷۶۷، اسحق بن عبید زاکانی در ۷۷۲، اسماعیل بن عبدالوالی در ۱۰۶۰؛ کاغذ: کاغذ دولت آبادی، جلد: میشن مشکی مغزیدار، ۱۱۷گ، ۲۱ سطر، اندازه: ۱۵/۹×۲۲/۷سم [ف: ۲ - ۲۸]
۶. مشهد؛ رضوی؛ شماره نسخه: ۵۲۳۱
آغاز: برابر؛ انجام: و بویهاء ناخوش را خوش کند و فعلها و شیوههاء ناپسندیده را قبول کند و اگر زهره و مریخ
تا اوایل ثمره سوم از شعبه دوم در دلایل جزوی بر اخلاق؛ خط: نستعلیق، بیکا، تا: قرن ۹؛ افتادگی: انجام؛ واقف: ابن خاتون،