eskandar-nāme
ناصری کرمانی، ق ۱۴ قمری
nāserī kermānī (- 20c)
منظومهای در داستان اسکندر و دارا. شاعر از شعراء عهد ناصرالدین شاه و در اصفهان بوده است.
آغاز: دهمین از کیان سکندر بود ×× کز هنر از همه فزونتر بود
[دنا ۸۱۳/۱؛ مکتبة امیرالمؤمنین ۳۹/۱]
تهران؛ ادبیات؛ شماره نسخه: ۲۸۲ حکمت
آغاز: برابر؛ انجام: قرعه آمد بنام بتلیموس ×× گشت گیتی بکام بتلیموس
خط: نسخ، بیکا، تا: قرن ۱۳و۱۴، مجدول زرین، در پایان نسخه ستایش است از حاجی میرزا علی انصاری بهنظم فارسی؛ جلد: مقوا عطف تیماج قهوهای، قطع: بیاض رقعی [ف: ۲ - ۴]
● اسکندرنامه = کلام ارسطالیس / تاریخ / عربی
eskandar-nāme = kalām-e arestālīs
با داستان پدر «اسکندر» آغاز میشود، که او را فرزند نمیشد، تا منجمان را گرد آورد و گفتند تو را پسری شایسته خواهد بود، پس چنین شد و پدر او را برای آموزش به ارسطالیس سپرد. سفارشهایی را دربر دارد از ارسطالیس به «اسکندر یونانی» که از وی بهگونه فرزانه یاد میکند. نامههایی از اسکندر به شاهان ایران و هند، نامه از ارسطاطالیس به اسکندر ... حرکت اسکندر، ورود او به هند.
تهران؛ دائرة المعارف؛ شماره نسخه: ۱۹۷۴/۱-عکسی
آغاز: بسمله ... کان من قصته ان کان رجلاً يقال له فيلسوف من اهل المدينة يقال لها ما قاذونية و كان من اهل بيت الملك، افضى ذلك اليه وراثة عن ابيه، و كان لايولد له. فاشتد ذلك عليه؛ انجام: الانسان من الرذايل ازداد به بصيرة. هذا الذى وجدته من كلام ارسطالیس. و الحمد لله رب العالمين. و صلوته على اكرم خلقه سيدنا محمد و آله و عترته الطاهرين.
انجام ۲: قال السابع اعلم انى خرجت الى هذه الدار مضطراً ... قال سقراط المواهب الهية اربع: العقل و العافية و الامن و الكفاية. فبالعقل يعبد الرب و بالعافية تطيب الحيواة و بالامن تسكن النفس و بالكفاية يقع العزة. تمت. تم.
خط: ثلث خوش و شکسته، بیکا، تا: ۱۰۷۰ق؛ ۱۶۴ص (۲-۱۶۵) [ف: ۱ - ۲۵]
● اسکندرنامه / داستان / فارسی
eskandar-nāme
چاپ: ایرج افشار از روی نسخه آقای سعید نفیسی
تهران؛ دانشگاه؛ شماره نسخه: ۱۴۲۸-ف
نسخه آقای سعید نفیسی؛ بیکا، تا: قرن ۵ و ۶؛ ۲۶۴گ، قطع: رحلی [فیلمها-ف: ۱ - ۱۰]
تهران؛ مینوی؛ شماره نسخه: ۱۲۶
همان نسخه بالا [نشریه: ۶ - ۶۳۸]
● اسکندرنامه / داستان / فارسی
eskandar-nāme
بهفارسی سه گونه اسکندرنامه دیده شده است: ۱. اسکندرنامهای که در قرن ششم مأخذ نظامی گنجوی بوده و بقیه شاعران از وی پیروی نمودهاند و مأخذ اسکندرنامه فردوسی علی التحقیق با اسکندرنامه نظامی تفاوت دارد؛ ۲. نسخهای که به اسکندرنامه قدیم معروف است و از این کتاب نسخهای در کتابخانه مرحوم سعید نفیسی موجود بوده که آن را از کتابهای قرن پنجم و ششم دانستهاند؛ ۳. اسکندرنامه که کتابی عظیم است و به ظن نزدیک به یقین در دوران صفوی تحریر شده و از منابعی است که نقالها در مجالس از آن استفاده میکردهاند، که احتمالاً از عربی به فارسی ترجمه شده و گویند مأخذ روایاتش وهب بن منبه بوده است. جامع و یا مترجم این کتاب معلوم نیست و این کتاب با وارد شدن به هر کشوری با توجه به آداب و رسوم آن، رنگ همان مردم را به خود گرفته است. چنان که اسکندر در این کتاب، مسلمان و موحد و نمازگزار و پیغمبر ایرانی معرفی میشود. این کتاب در ایران و بمبئی و ... چاپ گردیده است و نسخههای خطی فراوانی در کتابخانههای مختلف دنیا از آن وجود دارد. نسخههای زیر داستان اسکندر مقدونی است و لشکرکشی و فعالیتهای ایشان در کشورگشاییهاست که به نثر گزارش داده شده است. نسخهها یکسان و همانند نیست و با هم تفاوتهایی دارد.
۱. مشهد؛ رضوی؛ شماره نسخه: ۱۵۹۶۷
آغاز: نیست بنشین تا هر گاه که بتو بفرمایم بتقدیم رسانی اما چون فیلقوس؛ انجام: فریدونرا ندیدند در پای قصرش بیهوش دیدند بهوشش آوردن.
در این نسخه، داستان از زمانی که فیلقوس در مصر به رمالی زندگی را میگذراند آغاز میشود و بعد به کمک همین حرفه وزیر پادشاه مصر شده و بعد قیصر روم و به دنبال آن به جنگ با هما دختر بهمن بن اسفندیار برمیخیزد که از داراب پسر هما شکست میخورد و نهایتاً از ازدواج داراب و دختر فیلقوس، اسکندر زاده میشود و بعد از آن شروع داستانهای اغراقآمیز از جمله رفتن اسکندر به جنگ داراب بن داراب (برادرش) و به جانب دخمه بهمن و طلسم دخمه را شکستن و برادر را دفن کردن، کشته شدن زینب سامری به دست اسکندر، شفا دادن عیسی (ع) نسیم را و رفتن سرهنگ زمان به غار دیو سفید و ...