فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا)، ج ۳، ص ۴۸۱

۴۸۱ فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا) ج ۳
فارسی است؛ خط: تحریری پخته، بی کا، تا: قرن ۱۱؛ افتادگی: انجام؛ ۳گ (۱۴۳-۱۴۵) [ف: ۳ – ۱۱] تهران؛ دائرة المعارف؛ شماره نسخه: ۵۹۲/۲-عکسی اصل نسخه: همان نسخه بالا [ف: ۲ – ۲۳] ● اسطرلاب کروی = ارتفاع آفتاب و ستارگان = بیست باب / اسطرلاب / فارسی osṭorlāb-e koravī = ertefā‘-e āftāb va setāregān محتمل است از جعفر اسطرلابی مذکور در ذیل اسطرلاب کشفی و اسطرلاب زورقی باشد (نسخه‌های منزوی ۲۳۴/۱). رساله‌ای است موجز و بدون خطبه و دیباچه، در بیست «باب»: ۱. معرفت طالع؛ ۲. معرفت قوس النهار؛ ۳. قوس اللیل؛ ۴. ساعات مستوی؛ ۵. ساعات زمانی؛ ۶. مطلع بروج؛ ۷. مطلع خط استوا؛ ۸. میل شمس؛ ۹. غایت ارتفاع؛ ۱۰. عرض کواکب؛ ۱۱. بعد کواکب؛ ۱۲. سعه مشرق آفتاب؛ ۱۳. معرفت سعه مشرق کوکب؛ ۱۴. تعدیل النهار آفتاب؛ ۱۵. تعدیل النهار کوکب؛ ۱۶. قوس اللیل کوکب؛ ۱۷. وجه طلوع کوکب؛ ۱۸. درجه غروب کوکب؛ ۱۹. درجه قمر کوکب. آغاز: چون خواهی که معرفت ارتفاع آفتاب از کره بدانی نخست دایره نصف النهار راست کند بر کره چنانکه بر تربیع کره راست باشد، پس شخصی بکند از موم و بر تربیع دایره نصف النهار نهد چنانکه قایم باشد و بهیچ جانب میل ندارد و بعد از آن از افق بر می‌دارد تا چنان گردد که این شخص را هیچ سایه نباشد و پس نگاه کند بآخرترین درجه که از افق بر می‌آید از دایره نصف النهار چنانکه مرتفع شده باشد از دایره آنرا ارتفاع آفتاب باشد در آن وقت والله اعلم. مثالش خواستیم که ارتفاع آفتاب بدانیم دایره نصف النهار را بر چهار قسمت کردیم و آنجا که حرف نوذ نوشته شخصی از موم بکردیم و بر آخرترین درجه نهادیم که مماس افق بود بر تربیع دایره افق و نصف النهار و آن جایگاه بود که حرف صاد نوشته بود و بعد از آن دایره نصف النهار کره بر افزودیم تا آنگاه که شخص را هیچ سایه نماند و بر نقش خویش سایه بر افکند و نگاه کردیم و سی درجه از افق برآمده بود: اینست ارتفاع وقت انجام: چون خواهیم که درجه ممر کوکب بدانیم نخست کوکب را بدایره نصف النهار نهیم و نشان کنیم بران جزو دایره البروج که بر خط وسط السما باشد که آن کوکب با آن درجه بر وسط السما آمده گوییم کوکب با این درجه در ممر میگذرد [دنا ۸۰۷/۱؛ فهرستواره منزوی ۲۸۲۸/۴ با عنوان «بیست باب»] ۱. مشهد؛ رضوی؛ شماره نسخه: ۵۵۱۱ آغاز و انجام: برابر دارای بیست و دو باب؛ خط: نسخ، بی کا، تا: قرن ۹؛ جدول به تحریر و زر؛ واقف: فاضل خان؛ کاغذ: حنایی مجدول، جلد: پارچه‌ای، ۵گ، ۱۷ سطر (۹/۴×۱۱/۳)، اندازه: ۹×۱۶سم [ف: ۸-۳۲] ۲. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۵۳۹۱/۶ آغاز و انجام: برابر خط: نستعلیق، بی‌کا، تا: قرن ۱۱ و ۱۲؛ کاغذ: سپاهانی، جلد: مقوایی، ۳گ (۶پ-۸ر)، ۲۴ سطر (۱۰×۱۵/۵)، اندازه: ۱۳/۵×۲۰سم [ف: ۱۶ - ۲۹۶] ● اسطرلاب کری / اسطرلاب / فارسی ostorlāb-e korīyy گفتاری است مختصر که برای امیر اسفهسالار اجل سید ولی النعم فخرالدین جمال الاسلام نگاشته شده است، در سی و دو «باب»: ۱. اسامی اعضاء اسطرلاب؛ ۲. ترکیب اسطرلاب؛ ۳. دانستن میل؛ ۴. دانستن غایت ارتفاع هر چه در شهرهاست؛ ۵. دانستن قوس نهار و لیل؛ ۶. دانستن ساعات النهار و اللیل و اجزاء ساعات؛ ۷. بیرون آوردن ساعات مستوی از معوج به روز و شب؛ ۸ مطالع بروج به خط استوا؛ ۹. مطالع بروج شهرها؛ ۱۰. تحویل درجه سوا به درجه مطالع؛ ۱۱. تحویل درجه مطالع به درجه سوا؛ ۱۲. تعدیل النهار؛ ۱۳. دانستن ارتفاع؛ ۱۴. نهادن ارتفاع بر مقنطرات؛ ۱۵. تعدیل ارتفاع وقت گرفتن؛ ۱۶. دانستن ارتفاع از ساعات مستوی و معوج؛ ۱۷. دانستن ساعات مستوی و معوج از ارتفاع؛ ۱۸. دانستن طالع از ارتفاع؛ ۱۹. دانستن طالع از ساعات مستوی و معوج به روز و شب؛ ۲۰. دانستن ساعات مستوی و معوج به روز و شب از طالع؛ ۲۱. تسویة البیوت؛ ۲۲. دانستن سمت ارتفاع؛ ۲۳. دانستن غایت ارتفاع آن کواکب که بر اسطرلاب؛ ۲۴. دانستن آن درجه که کواکب با او برآید؛ ۲۵. دانستن آن درجه که کواکب به او به وسط سماء رسد؛ ۲۶. دانستن آن درجه که کواکب با او فرو شود؛ ۲۷. دانستن قوس نهار کواکب؛ ۲۸. دانستن تعدیل النهار کواکب؛ ۲۹. دانستن عرض کوکب در شمال و جنوب؛ ۳۰. دانستن طالع تحویل سال عالم و موالید؛ ۳۱. تیسیرات؛ ۳۲. طلوع فجر و مغیب شفق. آغاز: بسمله. الحمدلله رب العالمین و العاقبة للمتقین و صلی الله علی سیدنا محمد و آله الطاهرین و سلم الی یوم الدین. ..چون صفا قریحت و سمو همت و حسن اعتقاد درعلم و أهل علم و علو ارای امیر اسفهسالار اجل سید ولی النعم فخرالدین جمال الاسلام اطال الله بقائه و أدام علاه و کبت أعداه اقتضا کرد که کمترین خدمت کاران در معرفت اسطرلاب کری رسالتی سازد فرمان را کمر اطاعت بستم و سرف این خدمت را باریح (کذا) روزگار خویش و ذخیره اعقاب ساختم و گردآوردم از اعمال نجومی آنچه مالابدست شناختن آن و از چیزها که متعارفست میان مردمان و بشرح محتاج نباشد و از عمل‌هایی که کمتر استعمال افتد دست باز داشتم تا در مجلس عالی اعلاه الله بابرام منسوب شوم (کذا) انجام: ساعات مستوی از غروب شفق.
۴۸۱

گزارش اشکال یا پیشنهاد