از تفتازانی یا شهاب الدین احمد هندی یا ابن درستویه.
یزد؛ وزیری؛ شماره نسخه: ۱۱۱۹/۲
خط: نسخ، بیکا، تا: اواخر قرن ۱۱؛ محشی به نشانه «س»؛ ۲۳گ (۱۶-۳۹)، اندازه: ۱۵×۲۱سم [ف: ۳ - ۸۶۴]
● الارشاد فی معرفة حجج الله على العباد / تاریخ معصومین / عربی
al-iršād fī maʿrifat-i ḥujaj-il-lāh ʿal-al-ʿibād
مفید، محمد بن محمد، ۳۳۶ - ۴۱۳ قمری
mofīd, mohammad ebn-e mohammad (948 - 1023)
تاریخ تألیف: ۴۱۱ق
کتابی است کلامی و تاریخی از متکلم بزرگ شیعی شیخ مفید در تاریخ زندگی و حقانیت و معجزات ائمه اطهار (ع) که از بهترین و کهنترین کتابها در موضوع خود بهشمار میرود. چون شیخ مفید با سه چهار واسطه از ائمه (ع) نقل خبر و روایت میکند، از این رو میتوان «الارشاد» را در عداد منابع مهم روایتی شیعه بهشمار آورد. کتاب شامل دو بخش است: ۱. شرح احوال و ذکر فضایل و سخنان حکمتآمیز و براهین امامت امام علی بن ابی طالب (ع)؛ ۲. شرح زندگانی و فضایل دیگر ائمه (ع) با شرحی در علایم ظهور و قیام حضرت مهدی (عج). بیش از یک سوم از بخش دوم کتاب به شرح زندگانی سید الشهداء (ع)، احوال مسلم در کوفه، واقعه کربلا و شهادت حضرت ابی عبدالله الحسین (ع) و یارانش میپردازد.
شیخ حسن بن الحسین بن علی دورستی که در کاشان میزیسته است بر پشت نسخهای از کتاب ارشاد العباد مفید به خط خود در ۵۷۶ ق چنین نوشته است که مجدالدین ابوالعلا سراسر آن را نزد من خوانده و تا میتوانست آن را درست نمود و من به او اجازه دادم که آن را از من از سید مرتضی بن الداعی بن القسم حسنی از شیخ ابی عبدالله جعفر بن محمد دورستی از مفید روایت کند (اجازات بحار ص ۱۶- ذریعه ۱۷۰/۱). این کتاب به زبانهای فارسی، انگلیسی و اردو ترجمه شده و ترجمههای گوناگون آن نیز به چاپ رسیده است. استاد فقید مرحوم سید عبدالعزیز طباطبایی در کتاب شریف «الشیخ المفید و عطاؤه الفکری الخالد» خصوصیات ۳۰ نسخه خطی کهن و ۱۷ چاپ و ۲ شرح و یک تلخیص و ۶ ترجمه فارسی و چند ترجمه انگلیسی و اردو از کتاب «ارشاد» را ارائه داده است. مولی مسیح کاشانی که به «مولا مسیحا» نامبردار بوده و شاگرد و شوهر دختر آقا حسین خوانساری بوده است و پیش از مرگ آقا جمال خوانساری درگذشت، «ارشاد» را به نام شاه سلیمان صفوی (۱۰۷۷-۱۱۰۵) به فارسی درآورده و بدان نام «تحفه سلیمانی» داده است.
آغاز: (آغاز جلد اول:) بسمله، الحمد لله على ما ألهم من معرفته و هدی و اليه من سبيل طاعته. .. و بعد فانی مثبت بتوفيق الله و معرفته ما سألت أيدك الله اثباته من اسماء أولادهم و طرف من أخبارهم
انجام: (انجام جلد ۱:) فصل و من ذلك ما رواه على بن مسهر عن الاعمش عن موسى بن طريف عن عبابة و موسى بن اكيل النميرى. .. و الله نسئل التوفيق و اياه نستهدی الى سبيل الرشاد. تمّ الجزء الاول من كتاب الارشاد.
(انجام جلد ۲:) و فيما رسمناه من موجز الاحتجاج على امامة الائمة (ع) و مختصر من اخبارهم كفاية فيما قصدناه و الله ولى التوفيق و هو حسبنا و نعم الوكيل و الحمدلله رب العالمين.
چاپ: این اثر بارها در ایران به چاپ رسیده است برای نمونه قم، موسسه آل البيت لاحياء التراث، ۱۳۷۱ش؛ تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۶۴؛ ایران، سنگی، بی ناشر، ۱۳۰۸ق، وزیری، ۴۰۰+۳ص؛ تهران، ۱۳۲۰ق، رقعی، ۳۳۵ص؛ ایران، سنگی، ۱۲۹۵، جیبی، بدون شماره صفحه [الذريعة ۵۰۹/۱ و ۵۱۰ رقم ۲۵۰۶؛ مشار عربی، صص ۴۱-۴۲]
شرح و حواشی:
۱- المستجاد من كتاب الارشاد؛ علامه حلی، حسن بن یوسف (۶۴۸-۷۲۶)
۲- تحفه سلیمانی = ترجمه ارشاد مفید؛ مسیحا فدشکوئی، محمد مسیح بن اسماعیل (۱۰۳۷-۱۱۲۷)
۳- الارشاد (ترجمه)؛ اردکانی، احمد بن محمد ابراهیم (۱۱۷۵-۱۲۳۸)
۴- ذخيرة المعاد في ترجمة الارشاد؛ یزدی اردکانی، محمد رضا بن عبدالله (-۱۴)
۵- الارشاد (ترجمه)؛ علی بخش میرزا قاجار (۱۲۵۴-)
۶- الارشاد (منتخب)
۱. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۸۰۹۲
آغاز: برابر
انجام: كثير من ذلك لمثل ما ذكرناه فلا ينبغى ان ينسبنا احد فيما تركناه من ذلك الى الاهمال و لا يحمله.
نسخه حاضر از کهنهترینهاست که بخش اول و آخر آن از نیمه نخست سده ششم و اوراق زیادی از وسط کتاب به خط نسخ مشکول مورخ ۵۸۹ق است. مزیت دیگرش کامل بودن آن است که فقط یک برگ از انجام را که گویا شامل رقم کاتب و چند سطر پایانی متن بوده ندارد؛ خط: نسخ تحریری، ابوالحسن بن ابی سعد بن ابی الحسن بن محمد بن احمد بن عبدویه، تا: دهه اول رجب ۵۷۴ و اتمام کتاب جمعه ۱۴ محرم ۵۷۵ق؛ افتادگی: انجام (یک برگ)؛ از آغاز تا برگ ۳۷ و از برگ ۱۵۰ تا پایان به خط نسخ نیمه نخست قرن ششم و از برگ ۳۸ تا ۱۴۹ به خط نسخ مشکول مایل به تعلیق حسن بن علی احمد [؟] بن علی بن رستم در ۵۸۹ق، این کاتب در برگ ۸۷ر در پایان جزء اول کتاب چنین رقم زده است: «و فرغ من تسوید بياضه العبد الفقير المحتاج الى رحمة ربه الحسن بن علی احمد بن علی بن رستم يوم الجمعه