● شیخ صنعان و ترسا = مثنوی کفر و ایمان = ترسا و صنعان / شعر / فارسی
šeyx-e san‘ān va tarsā = masnavī-ye kofr va īmān = tarsā va san‘ān
وحدت هندی، محمد، ق۱۳قمری
vahdat-e hendī, mohammad (- 19c)
مثنوی عشقی و عرفانی در وزن «فرهاد و شیرین» وحشی بافقی، در حدود دو هزار هشتصد بیت. او در قرن سیزدهم به بغداد آمد و خدمت میرزا ابوالقاسم ذهبی و محمد جعفر کبودر آهنگی رسیده است. در مناجات اوایل مثنوی آمده: لقب چون وحدتم کردی در آغاز ×× در توحید کن بر روی من باز / کلامم را که هست آیات توحید ×× زلال چشمه سار کوی تجرید / به طبع اهل معنی کن گوارا ×× صفا بخش ان چنان زآلودگیها / که از دلها غبار شرک شوید ×× ره انکار وحدت کس نپوید.
آغاز: بنام آنکه بی انجام و مبدا ×× بود در عین کثرت فرد و یکتا / حریم بی نیازی خلوت اوست ×× همان آیینه دار طلعت اوست
انجام: بدینجا میکنم ختم حکایت ×× که وسعت نیست افزون در عبارت / فزون نتوان زد از سر نهان دم ×× سخن کوتاه شد و الله اعلم
[الذریعة ۱۲۶۲/۹ و ۹۰/۱۵ و ۲۳۰/۱۹؛ فرهنگ سخنوران ۶۴۵؛ طرایق الحقایق ۲۷۲/۳؛ نسخههای منزوی ۲۹۷۸/۴؛ دنا ۱۲۷۷/۶ (۱۵ نسخه)]
۱. تهران؛ دانشگاه؛ شماره نسخه: ۴۶۱۰
آغاز: برابر؛ انجام: رخ معشوق خلوتگاه اقدس ×× بود ز ایینه جانها مقدس / وصالش نیست مقدور نظرها ×× حجاب اوست از نور نظرها
خط: نستعلیق، بیکا، تا: قرن ۱۱ و ۱۲؛ با سرلوح، مجدول؛ ۱۲۲گ، ۱۲ سطر (۵×۱۰)، اندازه: ۹×۱۵سم [ف: ۱۴ - ۳۵۴۰]
۲. قم؛ مرکز احیاء؛ شماره نسخه: ۸۱۸/۱
آغاز: شیخ صنعان پیر عهد خویش بود ×× در کمالش هر چه گویم بیش بود / شیخ بود او در حرم پنجاه سال ×× با مریدان چار صد صاحب کمال؛ انجام: در میان کعبه و روم آن مقام ×× شد زیارتگاه خلق از خاص و عام
خط: نستعلیق، بیکا، تا: اواخرقرن ۱۳؛ تملک: سعید نفیسی؛ ۱۶گ (۱پ-۱۶ر)، ۱۴ سطر، اندازه: ۱۴/۵×۲۰سم [ف: ۳ - ۲۶]
۳. قم؛ مرعشی؛ شماره نسخه: ۶۳۸/۱
آغاز: برابر؛ انجام: رخ معشوق خلوتگاه اقدس ×× بود زایینه جانها مقدس / وصالش نیست مقدور نظرها ×× حجاب اوست از نور بصرها
خط: نستعلیق، کا: سید مهدی بن شمس الدین حسینی دهکردی، تا: چهارشنبه ۲۳ جمادی الاول ۱۲۲۲ق؛ جلد: مقوایی، ۹۱گ (۱پ-۹۱پ)، ۱۵ سطر، اندازه: ۱۰×۱۴/۵سم [ف: ۲ - ۲۳۸]
۴. همدان؛ برنا، قاسم؛ شماره نسخه: ۲۸
آغاز: خداوندا به قلبم شوری افکن ×× از آن شور آتشی در دل برافگن / ندارم فکر راه رستگاری ×× به لطفت بده مرا یک روشنایی (؟)؛ انجام: برابر
کا: ابوالفتح قراخلو، تا: ۷ رمضان ۱۲۲۵ق، به خواهش میرزا یحیی معاون العلماء به دستور میرزا رفیعا افتخار العلماء [نشریه: ۵ - ۳۷۵]
۵. تهران؛ نوربخش؛ شماره نسخه: ۶۷۲
انجام: به چندین رنگ هر دم جامه پوشید ×× به خوبان حسن و در ما عشق گردید
خط: نستعلیق، بیکا، تا: ۱۲۳۹ق؛ افتادگی: آغاز و انجام؛ جلد: تیماج، ۱۲۱گ، ۱۲ سطر، اندازه: ۱۵×۲۱سم [نشریه: ۱۳-۵۷]
۶. تهران؛ مفتاح؛ شماره نسخه: ۵۱۸/۳
خط: نستعلیق، بیکا، تا: ۱۰ جمادی الثانی ۱۲۴۰ق؛ در هامش نوشته؛ قطع: رحلی [نشریه: ۷ - ۲۴۵]
۷. تهران؛ ملک؛ شماره نسخه: ۴۹۸۰
آغاز: برابر؛ انجام: زان بیش کوش به قیل و قال من ×× جای رحم است آن زمان بر حال من
خط: نستعلیق، بیکا، تا: ۱۲۶۲ق؛ مجدول زرین؛ جلد: روغنی مشکی، ۱۰۴گ، ۱۵ سطر، اندازه: ۱۱/۸×۲۱/۶سم [ف: ۳ - ۵۲۵]
۸. مشهد؛ ادبیات؛ شماره نسخه: ۱۱۲ فرخ
آغاز: برابر
خط: نستعلیق، بیکا، تا: جمعه ۲۷ رجب ۱۲۹۶ق، جا: ییلاق کنار بالقلو؛ موقعی که کاتب سرگرم تعلیم اطفال سرکار سیف الله بیک بوده؛ جلد: تیماج مشکی، ۴۸گ، اندازه: ۱۶×۲۰/۵سم [ف: - ۱۴۹]
۹. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۲۳۱۹
آغاز: برابر؛ انجام: ز پا کان طبع ایشان نفرت (کذا) ×× سخن شان دایم از حیض و نفاس است / متاع خود فروشی بار ایشان ×× فریب اهل عالم کار ایشان
خط: نستعلیق خوش، بیکا، تا: قرن ۱۴؛ کاغذ: فرنگی، جلد: تیماج عنابی، ۲۱۰ص، ۱۶ سطر (۷×۱۵)، اندازه: ۱۴×۲۱/۳سم [ف: ۸ - ۴]
۱۰. قم؛ مرعشی؛ شماره نسخه: ۱۹۸۷
خط: نستعلیق، بیکا، تا: یکشنبه غره ربیع الاول ۱۳۳۶ق؛ جلد: مقوایی، ۹۱گ، ۱۵ سطر، اندازه: ۱۷×۲۱/۵سم [ف: ۵ - ۳۵۹]
۱۱. تهران؛ ملی؛ شماره نسخه: ۱۵۶۷۹
آغاز و انجام: برابر
خط: نستعلیق، بیکا، بیتا؛ با سرلوح و کتیبه، مجدول؛ جلد: تیماج قهوهای، ۱۳۴گ، ۱۱ سطر (۷×۱۳/۵)، اندازه: ۹×۱۶سم [رایانه]
۱۲. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۱۳۷۲۲/۱
آغاز: برابر؛ انجام: که صنعان از پس صد ساله تقوی ×× ز دین بگذشت در سودای ترسا
خط: نستعلیق، بیکا، بیتا؛ افتادگی: انجام؛ جلد: مقوایی مشکی، ۶۵گ (۱ر-۶۵پ) [ف: ۳۷ - ۲۴۹]
۱۳. تهران؛ ملک؛ شماره نسخه: ۵۳۶۴/۱
آغاز و انجام: برابر