۵گ (۲۲پ-۲۶ر)، ۱۵ سطر، اندازه: ۱۲×۲۰سم [ف: ۵ - ۲۳۸]
الخفية العلائية ← خفى علائى
الخفية العلائية ← اساس الايمان
● خفى علائى = الخفية العلائية = خف علائى / طب / فارسی
xoffī-ye 'alā'ī = xoffīya-tol 'alā'īyya = xoff-e 'alā'ī
جرجانى، اسماعيل بن حسن، ۴۳۴ - ۵۳۱ قمری
jorjānī, esmā'īl ebn-e hasan (1043 - 1137)
وابسته به: ذخیره خوارزمشاهی؛ جرجانی، اسماعیل بن حسن (۴۳۴-۵۳۱)
به دستور: نصرة الدین (بهاء الدین) محمد علاء الدوله قزل ارسلان ولیعهد اتسز خوارزمشاه
این کتاب مختصر یا منتخب تألیف دیگر مؤلف «ذخیره خوارزمشاهی» است که از کتب مشهور و اساسی فن طب است که به دستور و برای سپهسالار نصرة الدین یا بهاء الدین محمد علاء الدوله قزل ارسلان ولیعهد ابوالمظفر اتسز بن محمد خوارزمشاه حسام امیرالمؤمنین در خوارزم به دست مؤلف انجام شده است تا بتوان بر دست گرفت و با خود داشت و یا به نقل دیباچه: «این مختصر بر دو جلد نهاده شد بر قطع مطول تا پیوسته در موزه توان داشت و بدین سبب این مختصر را «خفی علائی» نام کرده شد». نام این کتاب در چهار مقاله نظامی عروضی در مقالت چهارم که از علم طب و هدایت طبیب گفتگو میکند آمده است. خفی به ضم خاء معجمه و تشدید فاء و در آخر یـاء نسبت منسوب است به «خف» یعنی موزه و اینکه ریو در فهرست خود ۴۷۵/۲ به معنی پنهان آورده سهو است. [رجوع به تحقیقات استادانه علامه قزوینی در حواشی چهار مقاله چاپ لیدن ص ۲۳۷-۲۳۸ شود].
کتاب در دو بخش است: بخش نخستین در دو «مقالت»: مقالت ۱. اندر تدبیر حفظ الصحت و این نوع شانزده «باب»ست: ۱) تدبیر هوا؛ ۲) تدبیر فصلهای سال، ۳) تدبیر شهر و مسکن، ۴) تدبیر جامه پوشیدن، ۵) تدبیر غذا، ۶) تدبیر آب، ۷) تدبیر شراب، ۸) تدبیر خواب و بیداری، ۹) تدبیر حرکت و سکون، ۱۰) تدبیر استفراغ به داروی مسهل، ۱۱) تدبیر استفراغ به داروی قی، ۱۲) تدبیر فصد و حجامت، ۱۳) تدبیر استفراغهای دیگر، ۱۴) تدبیر اعراض نفسانی، ۱۵) تدبیر پیران، ۱۶) تدبیر مسافران؛ مقالت ۲. تقدمة المعرفة و آن هفت «باب» است: ۱) شناختن بیماری، ۲) شناختن نضج، ۳) شناختن بحران، ۴) شناختن علامت سلامت و امیدواری، ۵) شناختن علتهای که به علت دیگر زایل شود، ۶) حالهایی که اندر تن مردم پدید آید و نشانی بیماری باشد که خواهد بود، ۷) شناختن وقت مرگ اندر بیماریها و نوبتهای تب؛ بخش دوم: قسم عملی و دارای هفت «مقالت» است: مقاله ۱. وصای که طبیب را در علاج خویش بدان باید کرد؛ مقاله ۲. اشارت کردن به علاج بیماریها از سر تا پای و این هجده «باب» است: ۱) بیماریهای سر و بیماریهای دماغ، ۲) بیماریهای چشم، ۳) بیماریهای گوش، ۴) بیماریهای بینی، ۵) بیماریهای زبان و دهان و حنجره و حلق، ۶) زکام و نزله و سرفه و شوصه و ذات الجنب و ذات الریه و ضیق نفس، ۷) بیماریهای دل، ۸) بیماریهای معده، ۹) انواع اسهال، ۱۰) انواع قولنج و غیر آن، ۱۱) بیماریهای مقعد، ۱۲) بیماریهای جگر، ۱۳) بیماریهای سپرز، ۱۴) انواع یرقان، ۱۵) انواع استسقا، ۱۶) بیماریهای کرده و مثانه و خصیه و ذکر، ۱۷) بیماریهای زنان، ۱۸) اوجاع مفاصل و نقرس و دوالی؛ مقالت ۳. تبها و حصبه و آبله و مانند آن؛ مقالت ۴. آملسها و جراحتها و ریشها؛ مقالت ۵. علاج شکستگی استخوان و کوفتگی و بیرون آمدن بندها از جای خویش؛ مقالت ۶. تدبیر زینت و آن پاک داشتن بشره باشد؛ مقالت ۷. علاج زهرهای گوناگون.
آغاز: بسم الله ... چون مصنف این کتاب اسماعیل بن حسین الحسینی الجرجانی از جمع کتاب ذخیره خوارزمشاهی فارغ شد بر لفظ امیر اسفهسالار اجل قراء ارسلان ولی العهد ابو المظفر آتسز خوارزمشاه حسام امیرالمومنین رفت که کتاب ذخیر کتابی بزرگ است کتابی دیگر بایستی مختصر که بهر وقت بر دست توان گرفت ...
چاپ: گانپور، ۱۸۹۱، سنگی، ۱۱۴ص؛ لکنهو، ۱۸۹۱، سنگی
[نسخههای منزوی ۵۲۶/۱؛ کشف الظنون ۷۱۶/۱؛ بنگال ۷۱۵/۱؛ فهرستواره منزوی ۳۴۲۸/۵؛ مشار، فارسی ۱۸۹۷/۲؛ نشانی ۲چ؛ لغت نامه دهخدا ۱۷/۳ و ۳۳/۳؛ دنا ۹۰۵/۴-۹۰۶ (۳۹ نسخه)]
۱. قم؛ مرعشی؛ شماره نسخه: ۱۴۳۵۸
آغاز: ... و رمی و گروه دیگر گفته اند نوع دیگر هست که آن را اقشعری گویند اما؛ انجام: رعافست پس اسهال پس ... پس ادرار وبول بس عرق و باید دانست که سمار ...
خط: نسخ قدیم خوش، بیکا، تا: قرن ۸؛ افتادگی: انجام؛ آسیب بسیار دیده و بخشهایی از آن ساقط گشته و نیز تعدادی دیگر از برگها پراکندگی داشته و به همان شکل مرمت و بازسازی شده؛ کاغذ: شرقی، جلد: چرم قهوهای ضربی با لچک و ترنج، ۷۰گ، ۱۵ سطر (۷/۵×۱۳)، اندازه: ۱۴×۱۸/۵سم [ف: ۳۶ - ۲۵۸]
۲. تهران؛ الهیات؛ شماره نسخه: ۸۱/۱
خط: نسخ، بیکا، تا: قرن ۸؛ محشی با نشان «عبدالحسین الفاضل الکروسی»، در برگ ۸ و ۹ فهرست کتاب و شرحی درباره مؤلف از عبدالحسین نامبرده؛ کاغذ: سپاهانی، جلد: تیماج سبز، ۶۵گ (۹ر-۷۳ر)، ۲۳سطر، اندازه: ۱۶×۲۳/۵سم [ف: - ۱۵۳]
۳. قم؛ مرعشی؛ شماره نسخه: ۱۴۳۷۷
آغاز: مقالت دوم از خفی علائی اندر تقدمة المعرفة این مقاله مشتمل است شناخت بیماری و شناخت نضج و بحران؛ انجام: و