احتجاج در مبحث امامت در قالب گفتگوی کنیزی بنام «حسنیه» با ابراهیم بن سیار معروف به «نظام» نگارش یافته و مؤلف آن شناخته نشده است. روضات الجنات نسبت این کتاب را به شیخ ابوالفتوح رازی مفسر معروف دور ندانسته است. در برخی از نسخهها صریحاً به وی نسبت داده شده است. در برخی از نسخهها آمده که اصل این کتاب عربی و تا سال ۹۵۸ق در دست بوده و در آن سال شخصی به نام ابراهیم گرگین استرابادی نسخه آن را در دمشق یافته و به فارسی برگردانیده و به نام شاه طهماسب صفوی معنون داشته است.
داستان کنیزی است حسنیه نام از آن بازرگانی شیعی و از یاران و ملازمان جعفر بن محمد صادق (۸۳-۱۴۷ق) که او را در پنج سالگی خریده و به مکتب برده بود و او ده سال به خانه امام جعفر صادق میرفت و میآمد و نزدیک بیست سال دانشها آموخت و بسیار هم زیبا بود و خواجه بسیار تنگدست شد و به کنیز شکایت از تهی دستی خود کرد و به گفته همو او را نزد یحیی بن خالد برمکی و هارون رشید برد و بهای او را صدهزار دینار زر خلیفتی گفت و در پاسخ هرون هم گفته بود که او با همه دانشمندان میتواند مناظره کند و آنها را ملزم سازد. باری او در نزد هرون رشید (۱۷۰-۱۹۳ق) با دانشمندانی مانند قاضی ابویوسف یعقوب بن ابراهیم شاگرد ابی حنیفه (۱۱۳-۱۸۲ق) و شافعی (۱۵۰-۲۰۴ق) و ابراهیم بن خالد عونی گویا ابراهیم بن خالد کلبی بغدادی (-۲۴۰ق) که در پایان رساله ابارهیم نظام (۱۸۵-۲۲۱ق) میشود و دو دانشمندان دیگر مناظره کرده و در بیش از هشتاد و سه مسئله با آنها گفتگو نموده و بر آنها چیره گردیده است و در پایان گفتگو حق بودن مذهب شیعی بر همه آشکار میشود. در این رساله بسیاری از استدلالهایی که در کتب جدال و کلام شیعی آمده است دیده میشود. گویا در همین سال ۹۵۸ یا اندکی پیش و پس از آن در دستگاه تبلیغ مذهبی دربار صفوی این رساله را ساختهاند.
آغاز: ۱: الحمدلله الذی من علینا بمعرفة الانبیاء والائمة المعصومین ... روایت میکنند که درزمان خلافت هارون الرشید مردی بود بازرگان درشهر بغداد با نعمت فراوان و از معتقدان اهل بیت رسول الله ...
۲: امناء الدین و ائمة الموحدین ... چنین گوید فقیر حقیر ... ابراهیم استرآبادی الملقب به گرگین که چون این ذره بی مقدار در تاریخ ...
انجام: هارون الرشید بیرون رفت و جمیع علمای عراق سرها درزیر افکندند و هر یک به جای متلاشی شده رفتند الحمدلله علی محبة اهل البیت علیهم السلام.
چاپ: به سال ۱۲۸۷ و ۱۲۷۵ قمری به همراه حلیة المتقین به چاپ رسیده است؛ ایران، سنگی، ۱۲۸۲ق، رحلی [الذریعة ۹۷/۴ و ۲۰/۷؛ نسخههای منزوی ۹۳۶/۲؛ دنا ۶۵۳/۴- ۶۵۶ (۱۰۹ نسخه)؛ ریحانة الادب ۳۲۵/۱؛ فهرستواره منزوی ۳۱۹/۱ و ۲۷۱/۹]
۱. شیراز؛ شاهچراغ؛ شماره نسخه: ۲۶۳
آغاز: زیارت حضرت سید الانام و الائمة المعصومین صلوات الله علیه و علیهم اجمعین بتقدیم رسانیده؛ انجام: این سیه کار تبه روزگار را بدعای خیری یاد فرمایند. اجائی اذكرونی فی دعائی ×× و ان دعاؤكم افصی الصلاح / دعاؤكم مفاتيح الامانی ×× و مصباح المسرة و النجاح
خط: نسخ، بیکا، تا: احتمالاً ۹۵۸ق؛ افتادگی: آغاز؛ کاتب احتمالاً مترجم؛ جلد: مقوا، ۶۴گ، ۱۴ سطر (۸/۵×۱۴)، اندازه: ۱۵/۵×۲۱سم [ف: ۲ - ۴۸]
۲. تهران؛ عبدالعظیم؛ شماره نسخه: ۶۵۴/۸
آغاز: راویان اخبار و ناقلان آثار چنین روایت کرده اند که در روزگار هارون الرشید مردی بود بخیل در شهر بغداد با نعمت فراوان؛ انجام: و رو سیاه از مجلس هارون بیرون آمد و جمیع علما شرمنده و مخذول هر یک به جایی رفتند الحمد لله الذی هدانا للاسلام و اکرمنی بالایمان و صلی الله علی محمد و آله و عترته اجمعین. افتاده: و هر چه حدیث باشد قدیم نتواند بود و همچنین الله تعالی میفرماید که و ما، حواشی دارد.
خط: نستعلیق، بیکا، تا: قرن ۱۱؛ افتادگی: انجام؛ محشی؛ ۱۴گ، ۱۵ سطر، اندازه: ۱۲×۱۹سم [ف: ۱ - ۱۱۲]
۳. تهران؛ دانشگاه؛ شماره نسخه: ۵۶۷۱
خط: نستعلیق، کا: محمد حسین حسینی اعرجی، تا: قرن ۱۱؛ پایان نونویس در روز جمعه ۶ ذیحجه ۱۲۵۴؛ کاغذ: سپاهانی، جلد: مقوا، ۴۲گ، ۱۹ سطر (۸×۱۴)، اندازه: ۱۲×۱۹سم [ف: ۱۶ - ۶۳]
۴. مشهد؛ رضوی؛ شماره نسخه: ۱۵۱۸۴
آغاز: بسمله. ان احسن حديث تحلی اللسان بجواهر حقایقه و خیر خیر؛ انجام: و تم الاحادیث تاریخه قد تم تحریر هذا الكتاب المستطاب ... سنه ۱۰۴۸
خط: نسخ، بیکا، تا: قرن ۱۱ [الفبائی ف: ۶۳۹]
۵. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۱۲۰/۱ سرود
خط: نستعلیق، بیکا، تا: ۱۰۲۳ق؛ کاغذ: نخودی، قطع: وزیری [نشریه: ۱۳ - ۴۳۹]
۶. یزد؛ وزیری؛ شماره نسخه: ۲۷۰۳
نسخه کامل؛ خط: نسخ و نستعلیق، بیکا، تا: ۴ شوال ۱۰۲۸ق؛ اهدایی: وزیری؛ کاغذ: اصفهانی، ۸۳گ، اندازه: ۱۴×۲۰سم [ف: ۴ - ۱۳۹۶]
۷. تهران؛ دانشگاه؛ شماره نسخه: ۸۳۹۲/۳
خط: نستعلیق، کا: محمد قاسم بن میرزا عبدالعلی عبدال آبادی، تا: ۱۱ رجب ۱۰۵۷ق؛ از روی نسخه ندر علی بن حاجی بهبود گرجی؛ کاغذ: سپاهانی، جلد: تیماج تریاکی، ۴۲گ (۱۶۱ر- ۲۰۲پ)، ۱۸سطر (۱۲×۱۷) [ف: ۱۷ - ۱۲۷]
۸. تبریز؛ ملی؛ شماره نسخه: ۳۲۶۶
آغاز: بسم الله الرحمن الرحیم، روایت کند علامه دوران شیخ ابوالفتوح رازی رحمت الله علیه باسانید صحیحه که در زمان هارون الرشید؛ انجام: مطموع آنکه از این غریق بحر گناه و این