این کتاب منسوب به امیرخسرو دهلوی است و به قولی از حکیم محمد علی معصوم خان معاصر محمدشاه و یا میرزا افضل است و به دیگران نیز نسبت داده شده و تحریرها با هم تفاوت دارد. سبب تألیف آن در برخی نسخهها چنین آمده: که چون مرادش شیخ نظام الدین اولیاء (۷۲۵) بیمار بوده، این کتاب را نوشته و بر او میخوانده است. داستانی است دلانگیز از سلطان روم به نام «آذربخت» و پسرش بختیار و چهار درویش جهانگرد و جهاندیده که در یکجا گرده آمده و هر یک سرگذشت خود را بازگو میکنند. نسخهها با یکدیگر جدایی دارند و نه تنها در نام کسان که برحسب وضع جغرافیایی نویسندگان رنگ و بوی محلی گرفته است. ماجرا از این قرار است که پادشاه قسطنطنیه که «آزاد بخت» نام دارد در سنین میانسالی با مشاهده موی سفید در سر و صورت خود به قبضی چند روزه فرو میرود. پس از چند روز کدورت حال، وزیرش «روشن رای» به دیدارش میآید و او را با نصایحی به حال طبیعی میآورد. شاه بعد از چند روز در صفحه اول کتابی میخواند که اگر شخصی را غم یا مهمی پیش آید که به هیچ وجه رفع آن نشود باید به قبرستان رود و فاتحه اهل قبور بخواند تا به رقت قلبی رسد. شاه شبانه و تنها به قبرستان میرود. چهار درویش را در زیر چهار طاقی مشاهده میکند که برای رفع غم و بر پاداشتن شب، سرگذشتی از خود میگویند. شاه هم در کناری مخفیانه به ماجرای ایشان گوش میدهد. کتاب سرگذشت این چهار درویش و ماجرای بعد از آن است. نام نگارنده این داستان بر ما روشن نیست جز آنکه بنا بر سیاق داستانپردازی احتمالاً از جرگه نقالان بوده است.
چاپ: نشریه دهم بنگاه مطبوعاتی فهم، فروردین ۱۳۲۸ش، ۲۰۰ص.
[نسخههای منزوی ۳۶۷۲/۵؛ مشترک پاکستان ۹۹۸/۶؛ فهرستواره منزوی ۳۱۱/۱؛ الذریعة ۳۱۱/۵؛ مشار فارسی ۱۱۲۲/۱؛ دنا ۱۱۳۶/۳]
۱. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۸۰۱۷
آغاز: بسمله، اما راویان اخبار و ناقلان آثار و طوطیان شکرشکن شیرین گفتار و محدثان [اصل: مهدثان] حدیث کهن و خوشه چینان خرمن سخن و صحافان [اصل: صهافان] دارالقرار سخن دانی و جوهریان راسته بازار معانی، علمای حقایق اسرار و فضلای صنایع دیدار و مدرسان درس عشق و سوز و محققان شوق انگیز مهراندوز از احوال عشاق بی پا و سر که از سر دارارند [کذا] خبر و سخن را برشته تحریر کشیدهاند؛ انجام: و در وقتی که آزاد بخت بعادت مألوف بدرویشان مشغول صحبت بود هر ساعت فالی میزدند که آیا جواب عریضه برسد یا معوق بماند که ناگاه کاغذی در دامن پادشاه گذاشته شد. چون نیک ملاحظه نمودند عریضه بود که بر پشت آن جواب نوشته بود که آزادبخت استدعای ملازمت ما را کرده بجهة حرمت شاهزاده بختیار که ما را بمنزله فرزند عزیز است و قسمی که درج نموده بودی قبول افتاد و ... [پس از شش سطر] شنیدند که حکم ملک الملوکست که سرمه سلیمانی در چشم ایشان کشید و بخدمت آورید. در حال سرمه در چشمها کشیدند که چشم ایشان سوزش بنیاد کرده و چند قطره آب از چشم ایشان ریخته.
در فهرست بدون نام مؤلف؛ خط: شکسته نستعلیق، بیکا، تا: قرن ۱۲ و ۱۳؛ رکابهدار، مجدول؛ با اغلاط املایی، با تاریخ ۱۲۱۴؛ جلد: مقوایی با روکش تیماج مشکی، ۱۴۲گ، ۱۶ سطر، اندازه: ۱۳/۳×۲۰/۹سم [ف: ۲۷/۱ - ۴۲]
۲. قم؛ گلپایگانی؛ شماره نسخه: ۳۱۴۹/۲-۱۶/۱۵۹
آغاز: قصه چهار درویش اما راویان اخبار و آثار و طوطیان شکرشکن شیرین گفتار چنین روایت کرده اند که در زمان قدیم در شهر قسطنطنیه پادشاهی بود با خدم و حشم؛ انجام: یکی زلف سیاه چهره دادش ×× به غمزه جان شیرین بر زیادش / دو پستانش مثال لیموی تر ×× به خوبی برده رخ از ماه انور
خط: تحریری، بیکا، تا: قرن ۱۳؛ افتادگی: انجام؛ جلد: تیماج قهوهای، ۱۲۴گ، ۷-۱۲ سطر، اندازه: ۱۰×۱۶سم [ف: ۳ - ۱۳۶۴]
۳. قم؛ مسجد اعظم؛ شماره نسخه: ۱۰۰۰۰
آغاز: فرستادند و ایشان را به شهر سبز آوردند و در تهیه و تدارک اسباب زرین زلف کوشیدند و [] از دست ایشان نرود دختری که در آن جا از زرین زلف به هم رسیده بود چه پسرعبدالرحیم نامزد کرد؛ انجام: این خاک که کحل چشم گشته است تو را ×× در که مدفن صدشاه و گداست / زنهار مشو شیفته زآن جهان ×× کاندر نفسی قاتل صد هم چون ماست
خط: نستعلیق، بیکا، تا: صفر ۱۲۳۵ق؛ افتادگی: آغاز؛ جلد: گالینگور سبز عطف تیماج زرشکی، ۱۱۰گ، مختلف السطر، اندازه: ۱۹×۲۸سم [ف مخ: ۲ - ۶۵۴]
۴. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۱۶۵۳۶
در فهرست بدون نام مؤلف؛ بیکا، تا: ۱۲۳۸ق [د.ث. مجلس]
۵. قم؛ گلپایگانی؛ شماره نسخه: ۲۹۹۶/۲-۱۶/۶
آغاز: حمد بی حد و ثنای بی عد که زبان بیان متکلمان انواع علوم از تقریر آن عاجز و الکن و لسان بیان کتاب هر مرز و بوم از تحریر آن قاصر؛ انجام: گر دست زرت به نیمه جبه بنمود ×× دلتنگ مشو که مالک ملک خداست / والله اعلم بالصواب تمت الکتاب بعون الملک الوهاب
خط: شکسته، نستعلیق، کا: مرتضی قلی بن محمد بن شاه قلی، تا: دوشنبه ۹ ربیع الاول ۱۲۵۹ق؛ جلد: تیماج سبز، ۷۶گ (۱-۷۶ هامش)، اندازه: ۲۲×۳۵سم [ف: ۳ - ۱۳۶۴]
۶. خوانسار؛ فاضل؛ شماره نسخه: ۴۷۸/۴
در فهرست بدون نام مؤلف؛ خط: نستعلیق، کا: حسن بن محمد علی بیگ تحویل دار، تا: ۶ رجب ۱۳۲۴ق؛ جلد: مقوایی مشکی، عطف پارچهای خاکستری، اندازه: ۱۸/۵×۲۳سم [ف: ۲ - ۱۳۰]
۷. قم؛ مسجد اعظم؛ شماره نسخه: ۱۹۳۴
آغاز: خیالات غریبه مینمودند بعد از سه روز امرا متفق برآن شدند