الاهلیلجة فی التوحید

● الاهلیلجة فی التوحید = الاهلیجیه / حدیث، کلام و اعتقادات / عربی al-ihlīlaja fi-t tawḥīd = al-ihlījīya ؟ جعفر بن محمد (ع)، امام ششم، 80-148 قمری ja‘far ebn-e mohammad, emām-e šešom (700-766) این نامه چنانکه از آغاز آن برمی‌آید پاسخی است از امام جعفر صادق (ع) به مفضل پسر عمر جعفی کوفی و او به امام نوشت که کسانی در میان مسلمانان پیدا شدند که پروردگار را نمی‌شناسند و دلیل برای نبودن خدا می‌آورند و از شما می‌خواهم که بر آنان رد کنید و دلیل در برابر آنها بیاورید. پس امام چنین نوشت که نامه شما رسید و از اینکه گفته‌اید که خداناشناسان پیدا شدند و شماره آنها بسیار گشت و دشمنی آنها فزونی یافت آگاه شدم. خواسته‌اید که از آنها خرده گیرم و کتابی در این باره بسازم چنانکه در رد بدعت‌گذاران و جدایی‌اندازان همین کار کرده‌ام تا اینکه میفرماید برای شما دفتری ساخته‌ام که در آن با برخی از پیروان دین‌ها که خدایی نمی‌شناسند گفتگو نمودم و آن بدین‌گونه است که پزشکی از شهرهای هند پیش من می‌آمد و با من درباره اندیشه خویش سخن می‌راند تا روزیکه هلیله‌ای (اهلیلج) را می‌کوبید و از آن داروئی می‌خواست بسازد که مرا به کار آید. در این هنگام گفتگوی امام و پزشک هندی درمی‌گیرد و او برای خدانشناسی دلیلی نمی‌بیند و می‌گوید که بجز پنج حس راهی برای شناخت چیزها نداریم و با هیچیک از آنها خدایی شناخته نشد. امام فرمود که خدا را با خرد می‌شناسیم نه با پنج حس. تا پایان نامه امام از روی نگریستن به همان هلیله و پیدایی آن و از روی شناخت جهان طبیعت، خدای را ثابت می‌کند و صفت‌های او را روشن می‌دارد و پزشک هندی به خدای می‌گراید و سخنان امام را می‌پذیرد. در الذریعه (4: 2-483) از چهار کتاب «اهلیلجه» یاد گردید: یکی از ابی یعقوب اسماعیل بن مهران بن ابی نصر زید سکونی کوفی از یاران امام رضا (ع)، دوم از ابی جعفر حمدان بن المعافی صبیحی شاگرد امام کاظم و رضا (ع) که گویا راوی این کتاب باشد (بحار)، سوم از ابی سلیمان داود بن کثیر بن ابی کلده رقی دارنده «اصل» و راوی ابی عبدالله و ابی الحسن که اندکی پس از امام رضا (ع) درگذشت، چهارم از امام جعفر صادق (ع) در پاسخ نامه مفضل بن عمر جعفی که گفتگوئی است از او با پزشکی هندی و ابن طاوس در کشف المحجه فصل 16 ص 9 و امان الاخطار باب 6 فصل 7 ص 78 سفارش می‌کند که آن را در سفرها با خود بدارند و در آن بنگرند. مجلسی در فصل دوم جلد یکم بحار نوشته است که برخی از دانشمندان سنی هم آن را از امام صادق (ع) دانسته‌اند (1: 13). او در جلد دوم بحار (ص 47-62) همه «اهلیلجه» را به روایت از یک ناشناخته‌ای از محرز بن سعید نحوی از محمد بن ابی مسهر (مشتهر) در رمله از پدر او از نیایش آورده و گزارش نموده است. ابن شهر آشوب در معالم (ش 809) آن را از مفضل و املاء صادق درباره توحید دانست. ابن ندیم در فهرست (ص 250) در سرگذشت هشام بن الحکم از کتاب الدلالات علی حدوث الاشیاء و کتاب التوحید او یاد کرده است که مانند همین اهلیلجه از خداشناسی در آنها گفتگو می‌شده است. این اهلیلجه را میرزا محمد رضای کلباسی سپاهانی و نیز دانشمندی دیگر به پارسی درآوردند (الذریعه 3: 82). اینگونه استدلالی که در «اهلیلجه» دیده می‌شود همان است که در حیوان جاحظ (2: 109 و 299) هم آمده است و همان استدلال عنائی یا استدلال طبیعی الاهیاتی یا استدلال مبتنی بر علل غایی می‌باشد که از مدرسیان اروپا قدیس بوناونتورا و قدس توماس و همچنین بسوئه و کانت فیلسوف آلمانی بدان ارزش نهادند و پاره‌ای از استدلال‌های قرآن نیز روی همین پایه است که از نظام طبیعت بود علتی غائی و خدایی آگاه و دانا دریافت گردد. این دلیل را دانشمندان کالبدشناسی (وظائف الاعضاء) بیشتر آشنایی داشتند. بهترین دفتری که در این زمینه ساخته شده «اظهار حكمة الله فی خلق الانسان» ابوسهل مسیحی گرگانی فیلسوف ترسا است. اینگونه کالبدشناسی را جالینوس هم آشنا بوده و گویا چنانکه بیاد دارم بیرونی از او خرده گرفت که تو چون مردمی را دو چشم در جلو می‌بینی برای آن چنین غرض می‌اندیشی و اگر او را یک چشم از جلو و دیگری در پشت سر می‌بود غرض دیگری می‌پنداشتی، چنانکه گفته‌اند مرغ چون پر درآورد پرید نه اینکه چون میخواست پر درآورده باشد. نسخه‌های اهلیلجه یکنواخت نیست. (دانش پژوه) آغاز: بسم الله الرحمن الرحیم قال حدثنی محرر بن سعید النحوی بدمشق قال حدثنی محمد بن ابی مسهر بالرملة عن ابیه عن جده قال كتب المفضل بن عمر الجعفی ... اما بعد وفقنا الله و ایاک لطاعته واجب لنا ... انجام: 1. و ان الساعة آتیة لا ریب فیها و ان الله یبعث من فی القبور علیه احیی و علیه اموت إن شاء الله تعالی، تم. 2. الحمد لله رب العالمین الذی هدانا من الضلال و عصمنا عن ان نشبهه بشیئ من خلقه و ان نشک فی عظمته و قدرته و لطیف صنعه و جبروته جل عن الاشباه و النظائر و تکبر عن الشركاء و الانداد چاپ: چند بار چاپ شده است. [دنا 291/2 (47 نسخه)؛ علامه مجلسی در جلد دوم بحار الانوار این حدیث شریف را با شرح و توضیح درج نموده و در جلد اول آورده است که سید بن طاووس در کتاب کشف المحجه و هم در کتاب امان الاخطار توصیه به مطالعه و مصحوب داشتن این رساله شریف و هم رساله توحید مفضل فرموده. ترجمه تفصیلی احوال و وثاقت مفضل بن عمر راوی این حدیث شریف را در مستدرک الوسائل (562.3) ببینید؛ الذریعة 484/2؛ فهرستگان نسخه‌های خطی حدیث 357/2-361؛ معجم التراث الکلامی 537/1؛ میراث مکتوب شیعه 398] شرح و حواشی: 1- منبع الفیوض = شرح حدیث اهلیلجه؛ لاهیجی، عبدالله بن حکیم اسماعیل (-11) 2- اهلیلجه (ترجمه)؛ مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی (1037-1110) 3- گل جعفری = ترجمه و شرح حدیث اهلیلجه؛ طوسی مشهدی، محمد بن حسن (-1257) 4- شرح حدیث اهلیلجه؛ حسینی خراسانی، ذبیح الله بن هدایت الله (-13) 5- شرح الاهلیلجة