الاغراض الطبیة و المباحث العلائیة

● الاغراض الطبیة و المباحث العلائیة = اغراض طبی / طب / فارسی agrāḍ-uṭ ṭibbīya wa mabāḥiṯ-ul a‘lā’īya = aqrāz tebbī جرجانی، اسماعیل بن حسن، 434-531 قمری jorjānī, esmā‘īl ebn-e hasan (1043-1137) وابسته به: ذخیره خوارزمشاهی؛ جرجانی، اسماعیل بن حسن (531-434) اهدا به: اتسز پسر خوارزمشاه به دستور وزیرش ابومحمد صاحب بن محمد بخارائی تاریخ تألیف: 535ق مؤلف از کتاب دیگر خویش ذخیره خوارزمشاهی در کمال سهولت لفظ و وضوح عبارت تلخیص کرده و در دو کتاب هر کدام منقسم به چندین گفتار و هر گفتار منقسم به چندین باب ترتیب داده است. نظامی عروضی این کتاب را از جمله متوسطات و جزو کتبی محسوب داشته که مطالعه آن بر عموم متعلمین علم طب واجب بوده است. (چهار مقاله، ص 110، تهران 1333). تقسیمات کتاب اول، در هفده «گفتار»: 1. یاد کردن حد طب و موضوع و منفعت آن و یاد کردن جزو علمی و عملی و یاد کردن ارکان و مزاج و اخلاط آن، در نوزده باب؛ 2. شناختن اندام‌های بسیط، در هفت باب؛ 3. شناختن اندام‌های مرکب، در هفده باب؛ 4. تشریح قوت‌ها، در پنج باب؛ 5. شناختن درستی و بیماری به سبب و عرض و بیماری‌های شرکتی و مزاجی و بیماری‌های اندام‌های مرکب و غیر آن، در پنج باب؛ 6. نبض، در بیست باب؛ 7. دم زدن، در یک باب؛ 8. تفسره، در بیست باب؛ 9. شناختن تن درست و بیمار از احوال ثقل طعام، در هفت باب؛ 10. شناختن حال‌ها از عرق، در پنج باب؛ 11. احوال نفث، در پنج باب؛ 12. شناختن احوالی که اندر تن پدید آید و هر یک به سبب حالی دیگر باشد طبیعی گر ناطبیعی، در شانزده باب؛ 13. اسباب احوال زادن و مردن، در شش باب؛ 14. تقدمة المعرفة، شامل سه جزو؛ 15. بحران، در هشت باب؛ 16. حفظ الصحة، در شانزده باب؛ 17. یاد کردن ادویه مفرد و یاد کردن طبع و فعل و منفعت و مضرت و خاصیت [آنها]، در سه بخش: بخش اول اندر داروهای غذایی به ترتیب حروف جمل، بخش دوم اندر داروهای حیوانی، بخش سوم اندر داروهای مطلق. کتاب قرابادین، مشتمل بر بیست «باب»: 1. شراب‌ها؛ 2. لعوق‌ها؛ 3. قرص‌ها؛ 4. سفوفات؛ 5. گوارش‌ها؛ 6. اطریفل‌ها؛ 7. معجون‌ها؛ 8. ایارجات؛ 9. نقیوع‌ها و مطبوخ‌های مسهل؛ 10. حب‌های مسهل و غیرمسهل؛ 11. داروهای قئ؛ 12. داروهای غرغره که دماغ را پاک کند؛ 13. سعوطات و مشمومات و بخورات و عطوسات و قطورات؛ 14. طلی‌ها و ضمادها؛ 15. نطول‌ها؛ 16. روغن‌ها؛ 17. مرهم‌ها؛ 18. داروهای دهان و کام و زبان و ملازه و دندان؛ 19. داروهای چشم؛ 20. حقن‌ها و شیاف‌های مسهل و غیرمسهل. قسم دوم: این قسمت که فی الواقع بخش چهارم کتاب است اختصاص دارد به نام و حد امراض و اسباب و علامات خاصه و مقدمات و چگونگی پدید آمدن هر بیماری و کیفیت انتقال و علاج آنها و مشتمل است بر بیست و پنج «گفتار»: 1. بیماری‌های سر، در شش جزو؛ 2. بیماری‌های چشم و علاج هر یک، در هشت باب؛ 3. احوال گوش و شنوایی و علاج بیماری‌هایی که اندر آن افتد، در هفت باب؛ 4. احوال بینی، در پنج باب؛ 5. احوال دهان و زبان و لب و دندان و بیماری‌های آن، در سه جزو؛ 6. احوال بیماری‌های حنجره و علاج خناق و ذبحه، در پنج باب؛ 7. بیماری‌های آلت دم زدن، در هفت باب؛ 8. احوال دل، در شش باب؛ 9. احوال معده و مری، در بیست و دو باب؛ 10. احوال بیماری جگر، در هشت باب؛ 11. بیماری‌های سپرز، در سه باب؛ 12. بیماری‌ها که از بیماری سپرز خیز، در دو جزو؛ 13. انواع اسهال و سحج و زحیر، در هشت باب؛ 14. بیماری‌های مقعد و شرج، در پنج باب؛ 15. کرمان خرد و بزرگ که اندر روده تولد کند، در دو باب؛ 16. درد و پیچیدن ناف و انواع قلنج، در سه باب؛ 17. احوال گرده و مثانه و بیماری‌های آن، در شانزده باب؛ 18. بیماری‌های مخصوص به مردان، در هشت باب؛ 19. بیماری‌های مخصوص به زنان، در شش باب؛ 20. در[د] پشت و تهیگاه و ریاح الافرسه و درد بندگاه و عرق النسا و دوالی و داء الفیل و غیر آن، در هفت باب؛ 21. تب‌ها و انواع آن، در چهارده باب؛ 22. انواع آماس‌ها و ریش‌ها و بثرها، در دوازده باب؛ 23. انواع ریش‌ها و سوختن آتش و جراحت‌ها، در شش باب؛ 24. آراستگی و پاکیزگی ظاهر تن از سر تا پای، در سه باب؛ 25. علاج زهرها، مشتمل بر هفت باب؛ 26. مجبری و ردادی، در چهار باب. (غلامعلی عرفانیان) آغاز: بسمله اما بعد حمدالله سبحانه و الثناء علیه و الصلوة و السلام علی رسوله محمد المصطفی و آله الطاهرین امیر سید امام زین الدین ... کوید بباید دانست که هر که بمجلس بادشاهی وسیلتی خواهد جست یا خدمتی و تحفه خواهد برد هیچ وسیلت و خدمت و هیچ تحفه جون تحفه علمی نیست. انجام: و خرما و دنبه و روغن شیره ضمادی نرم کننده است بندگاه صلب را نرم کند تم الکتاب الاغراض الطبیه و المباحث العلائیه. چاپ: تهران، بنیاد فرهنگی ایران، 1345ش؛ تصحیح حسن تاجبخش، تهران، دانشگاه تهران، 1384ش [نسخه‌های منزوی 473/1؛ الذریعة 251/2؛ ریحانة الأدب 191/3؛ کشف الظنون 824/1 و 130/1؛ فهرست مشترک نسخه‌های خطی پاکستان 486/1؛ دنا 59/2 (51 نسخه)؛ فهرستواره منزوی 3287/5؛ مشار فارسی 423/1]