مرقع

4. تهران؛ سلطنتی؛ شماره نسخه: 1663-1664 آغاز: آغاز قطعه 4: هو العزيز الحميد. مفردات نسخ تعلیق علی طریق واضع الاصل خواجه میرعلی التبریزی تغمدة الله بغفرانه. اب ج د ز درس ... ابجد هوز حطى كلمن سعفض قرشت؛ انجام: پایان قطعه 259 بعنایت بیغایت که ترتیب مرقع زرنگار سپهر زبر جد فام اثری از مصنوعات دست قدرت آثار اوست این مرقع بديع الخط عجایب تزئین که غیرت افزای ریاض رضوان و گلستان همیشه بهار جهانست. تحذ ضظغ. فتبارك الله تمت المفردات على يدالفقير على في سنه ثمان و ثلثين و تسعماته. نظم: هر صفحه او بنزهت گلزاری ×× هر سطر چو زلف عارض دلداری / هر حرف چو خط چهره مطلوبی ×× هر نقطه چو خال لب خوش گفتاری. مانند درج زر و گهر بشکر فکاری و نیرنگ سازی استادان مانی مثال بی بدل و هنروران بهزاد تمثال در بیمثلی مثل بموجب فرمان سعادت عنوان خاقان اکبر اعظم شهریار عرصه عالم صاحب قرآن همایون بخت برازنده تاج و فرازنده تخت گوهر افسر تاجداران افسر تارک جهانداران شهنشاه فلک قدر خرد رخش جهانگیر و جهاندار و جهانبخش مطلع انوار نامتناهی الهی ابوالمظفر نورالدین محمد جهانگیر پادشاه غازی خلد ملکه ابد بساعت سعدو زمان مسعود صورت اختتام و شیرازه انتظام یافته زینت افزای کتابخانه آفرینش و روشنی بخش دیده اصحاب بینش گردید.این مرقع که بتوفیق اله ×× صورت آرای شد از لوح و قلم / رشک گلزار ارم تاریخش ×× چهره پرداز خرد کرد رقم. العبد محمد حسین زرین قلم جهانگیر شاهی. این مرقع به صورت کتاب تنظیم و تجلید شده است، مطالب نوشته شده در این مرقع شامل: مفردات نسخ تعلیق خواجه‌میرعلی تبریزی، غزلیاتی از خواجه حافظ شیرازی، از بوستان و گلستان شیخ اجل سعدی شیرازی، نامه‌ای از جلال الدین محمد اکبر بهادر شاه به فرزندش درباره شرح تجدید ساختمان کتابخانه در 11 ربیع الاول 963ق، نامه دیگر پند و اندرز اکبرشاه به فرزندش در مورد خوشنودی و رضایت رعیت و مخصوصاً عجزه و مساکین است که در ذیل این نامه چنین رقم رفته است «تحریر فی نهم محرم الحرام سنه 985 بموجب حکم اقدس کمترین بندها محمد حسین زرین قلم کشمیری بتاریخ سنه موافق سنه 1017 بقلم شکسته رقم نقل نمود»، رباعیاتی از حکیم عمر خیام، ابیاتی از عبدالرحمن جامی، نادعلیا مظهر العجایب، اشعاری به زبان ترکی، مطالبی به نثر به زبان ترکی، سوره توحید به قلم نستعلیق، مطالب عرفانی، ابیاتی از میرعلی است به زبان ترکی و فارسی به قلم نستعلیق خوش که به قلم نستعلیق نیم دانگ الی چهار دانگ یادگار ارزنده‌ای از هنرمندان خوش نویس و خطاطان چیره‌دست و توانای ایرانی است و در بعضی از قطعات رنگه‌نویسی و در برخی به آب زر و یا مشکی نگاشته شده است و در نهایت طنازی و دلنوازی جلوه‌گری می‌نمایند، دارای 262 قطعه که 128 قطعه خط و 118 قطعه مینیاتور و نقاشی، 6 قطعه شمسه‌سازی مرصع و مذهب، 4 قطعه تشعیر سازی نانویس و 6 قطعه عکس چاپی سیاه و سفید از مناظر اروپایی دارد؛ خط: نستعلیق جلی و خفی، کا: سلطان علی کاتب مشهدی ملقب به کاتب سلطانی و دیگران، تا: قرن 10؛ این مرقع به خط چند کاتب است که عبارتند از: 1)سلطان علی کاتب مشهدی ملقب به کاتب سلطانی، از جمله قطعه 233 که در متن این قطعه چند بیت که سروده اوست به قلم نستعلیق دو دانگ نگاشته شده است: «مرا عمر شصت و سه شد بیش و کم ×× هنوزم جوانست مشگین قلم / هنوز آنچنان هستم از فضل حق ×× که باطل نگردانم الحق ورق / توانم هنوز از خفی و جلی ×× نوشتن که العبد سلطان علیفی صفر سنه اربع و تسعمائه 904 بدارالسلطنه هراة. خدم بكتابتها اقل العباد سلطان علی المشهدی غفر ذنوبه و سر عیوبه بمحمد و آله»، و نیز قطعه 213 و قطعه 109 و نیز قطعات دیگر، 2)کمال الدین جعفر تبریزی بایسنغری ملقب به قبلة الکتاب، قطعه 246: که شامل دو قسمت یکی قلم نستعلیق یک دانگ و دیگری قلم غبار عالی و ابیاتی از اشعار نظامی نگاشته شده است در ذیل آن چنین رقم رفته است: «كتبه العبد المذنب جعفر الكاتب تجاوز الله عنه على طريق واضع الاصل على بن حسن السلطاني رحمة الله بدار السلطنة هراة حميت عن الافات. كتبه العبد الضعيف النحيف المحتاج الى رحمة الله غفرانه جعفر تجاوز الله عنه»، رقمهای فوق بدون ذکر تاریخ است ولی چنانکه در شرح احوال این استاد بزرگوار آمده است قریب به چهل سال کاتب و خوشنویس مسلم و مقرر و بین سالهای 816 و 856 در قید حیات بوده است، 3) سلطان محمد بن نورالله - سلطان محمد نور، قطعه 17 در این قطعه اشعاری از مثنوی مولانا جلال الدین و ابیاتی از غزلیات خواجه حافظ شیرازی به قلم غبار دو دانگ عالی جهت فرزند ارجمندش امیر عزالدین محمود نگاشته است و چنین رقم رفته: «کتبه العبد الفقير المحتاج الى نظر رحمة الله سلطان محمد بن نوراله تجاوز الله جهت فرزند ارجمند امیر عزالدین محمود زید و فضائله و عمره مرقوم شد»، 4) میر علی هروی، قطعه 149 مرقع گلشن، که در آن دارد: «عمری از مشق دو تا بود قدم همچون چنگ ×× تا که خط من درویش بدین قانون شد / طالب من همه شاهان جهانند و مرا ×× چون گدایان جگر از بهر معیشت خون شد / گشتم از حسن خط امروز مقید اینجا ×× وه که خط سلسله پای من مجنون شد / سوخت از غصه دورنم چکنم چون سازم ×× که مرا نیست ازین شهر ره بیرون شد. الفقیر الحقیر المذنب میرعلی الکاتب غفراله ذنوبه و ستر عیوبه فی سنه 944 ببلده بخارا»، شماره قطعاتی که از این استاد بزرگوار در مرقع گلشن ملاحظه می‌شود در حدود 99 قطعه است از قلم یک دانگ الی چهاردانگ نستعلیق خوش و ممتاز و البته تمام این قطعات از حیث ارزش هنری و کمال خط یکسان نیست کما اینکه در بعضی از قطعات کتابت در نهایت ملاحت و پختگی است که سزاوار هزاران تحسین و آفرین است، در قطعه چهارم و پنجم این مرقع که نمونه‌ای از مفردات خط نستعلیق را بنا به گفته خویش «طریق واضع الاصل خواجه میرعلی التبریزی در سال 938 نوشته شده است» گواه خوبی بر شیوه تازه او نسبت به سبک پیش بوده و کمال استادی او را می‌رساند، 5) محمد حسین زرین قلم جهانگیری شاهی کشمیری سال 1017ق از خوشنویسان همزمان جهانگیر شاه پادشاه هندوستان، قطعه 97: در متن این قطعه چنین رقم رفته است: «الله اکبر.بندگان حضرت خلافت پناهی ظل اللهی نورالدین جهانگیر پادشا غازی میفرمایند.هر کس که خمیر دل صفا خواهد داد ×× این قالب خاک را بقا خواهد داد / هر جا که بود شکسته دستش گیر ×× بشنو که همین کاسه صدا خواهد دادو بنده کمترین محمد حسین کشمیری تحریر نمود»، قطعه 81: در حاشیه سمت چپ این قطعه چنین رقم رفته است: «این مرقع شده ز لطف اله ×× از جهانگیر شاه اکبر شاه»، قطعه 12 و 13 در ذیل این دو قطعه که شامل نامه‌های اکبرشاه به فرزندش می‌باشد، چنین رقم رفته است: «فی تاریخ یازدهم شهر ربیع الاول سنه 963 کمترین بنده ها محمد حسین زرین قلم کشمیری سنه موافق سنه 1017 نقل نمود»، 6)عبدالرحیم عنبرین قلم، قطعه 18 متن این قطعه تصویر آب و رنگ بسیار زیبائی از یک جوان با لباس فاخر که صراحی زرین در دست دارد و در حواشی متصل به متن این قطعه چنین نگاشته شده است: «به قلم نستعلیق دو دانگ خوش.از روز ازل عشق تو همخانه ماست ×× مهر رخ تو در دل دیوانه ماست / هر کس ز می عشق نصیبی بردست ×× در راه تو درد درد پیمانه ماست. فقیر عبدالرحیم عنبرین قلم»، 7. اظهر الکاتب: اظهر تبریزی، اوائل قرن نهم هجری قمری، در حواشی متصل به متن قطعه 181 مرقع گلشن به قلم دو دانگ و کتابت خفی خوش نستعلیق این ابیات: «بر نیاید ز تن سوخته دل نام و نشان ×× سالها خدمت درگاه تو کردست عماد / گم شود در دو جهان هر که تو را یافته است ×× چه عجب باشد از امروز جزا یافته است ... الی آخر» نوشته شده که در ذیل آن چنین رقم رفته است «مشقه العبد الضعیف المحتاج الى رحمة الله تعالی و غفر انه اظهر الکاتب تجاوزالله»، نیز 197 و 49؛ نام نقاشان: 1) استاد کمال الدین بهزاد، که از جمله تصویرنگاری‌های وی در این دو نسخه عبارت است از: قطعه 6: تصویر خوابانیدن دو شتر با رقم«این رقمی است بدیع خلقت مشعر از مضمون افلا ینظرون الى الابل کیف خلقت که قلم شکسته نهاد فقیر نامراد بهزاد بعد از وصول عمر بدرجه هفتاد بتجربه قوی در این امر افتاد و المسئول من الله العفو فی المعاد»، قطعه 38 تصویر سراپرده‌ای در صحرا که امیری را با خدمت گذاران سوار بر اسب نزدیک سراپرده در حال پیاده شدن می‌نماید، قطعه 55 و 62 مجلس بزم سلطان حسین بایقرا در بوستان با رقم«سراپرده سلطان حسین میرزا عمل بهزاد»، قطعه 147 منظره زمستان و دو درخت کهن سال و تصویر قصری است که صاحب آن از پنجره سر برون آورده و نزدیک در جوانی (زن) نامه بزیر بغل زده و شمشیر بلندی بر کمر و پارچه ای روی بینی و دهان خود بسته و با دربان قصر مشغول گفتگوست، قطعه 177 تصویر سلطان محمد خوارزم شاه، قطعه 250 تصویر یک جوان، یک مرد محکوم در حال نیایش، دو مراتب با شمشیر پشت سر او و یک شیر نشسته، مکتب هرات و تبریز. 2) قاسم علی چهره گشای شاگرد استاد کمال الدین بهزاد، نام این استاد در هیچ یک از تصاویر مرقع گلشن دیده نمی‌شود ولی بنظر می‌آید که مجلس 158-159 از او باشد، قطعه 158 و 159 منظره بیابان و صورت مجنون در میان وحوش، 3) محمود مذهب هروی - سبک بخارا، قطعه 27 که مجلس کیمیاگری را می‌نماید، قطعه 42 صحنه شکارگاه، قطعه 138 مجلس بزم امیری، قطعه 146 منظر تفرج سلطان، 4) عبدالصمد شیرازی شیرین قلم، قطعه 63 تصویر بیداری و هشیاری درویش نقل از کتاب شیخ اجل سعدی شیرازی با رقم «بنده شکسته رقم عبدالصمد شیرین قلم»، قطعه 70 مجلس بزم همایون شاه و اکبرشاه با رقم«الله اکبر العبد عبدالصمد شیرین قلم»، قطعه 150 و 151 جوانی دهنه اسبی سفید را بر دست گرفته و به آرامی قدم برمی‌دارد و دیگری تصویر مردی است که اسب کهری را هدایت می‌نماید در زیر درخت کهنسال، قطعه 158 مجلس دوستانه‌ای در ییلاق با رقم«عمل نوروزی مولانا عبدالصمد که در نیم روز ساخته سنه 958»، قطعه 159 منظره صحرا و مجنون با حیوانات با رقم «عمل نوروزی مولانا عبدالصمد که در نیم روز از صباح تا وقت استوا ساخته سنه 965»، قطعه 206 تصویر چهار مرد، 5) آقارضا از نقاشان هرات، قطعه 22 تصویر چند مرال و شاهزاده، قطعه 26 و 27 مجلس ملاقات پیر و شاهزاده جوان، قطعه 131 مجلس بزم پادشاه با رقم «عمل رضای مرید پادشاه سلیم»، قطعه 105 تصویر مداح حضرت مسیح و حضرت مریم با رقم«شاه سلیم غلام با اخلاص آقارضای مصور در بلده اگره فی تاریخ بیست و هشتم رمضان سنه 1008»، قطعه 29 تصویر جوانی که روی تنه درختی نشسته و نامه می‌خواند با رقم: «شهزاد سلیم شاه اکبر ×× از وی چو مهست جهان منور، بنده با اخلاص آقارضا»، و نیز قطعه 145 و 187 و 189 و 216 و 218، 6) ابوالحسن پسر آقارضا معروف به نادر الزمان، قطعه 148 تصویر جوان زیبائی که بر روی قالیچه یک پای خود را روی دیگر نهاده با رقم «عمل ابوالحسن جهانگیر شاهی»، و نیز قطعه 217، 7) احمد نقاش، قطعه 143 تصویر پیرمردی با رقم«عمل کمترین خانه زادان احمد نقاش»، 8) علیقلی - بیشتر از کارهای این نقاش در تصاویر مذهبی مسیحی است، قطعه 34 و 35 پیکر یک خروس و یک مرغ بسیار زیبا در میان دورنمای هندی، قطعه 50 تصویر حضرت مریم که حضرت عیسی را در آغوش دارد، 9) نانهای، قطعه 7 تصویر خوابانیدن شتران با ساربانها با رقم«الله اکبر این ار استاد بهزاد را دیده نانهای مصور کرده حسب الحکم من حرره جهانگیر بن اکبرشاه پادشاه غازی 1017»، 10) صادقی، قطعه 102 درختی پر از شکوفه‌های سفید زیبا با رقم«مشقه صادقی»، 11) منصور جهانگیر شاهی، قطعه 103 چند نوع از گلهای بهار، 12) آقا لطفی مذهب، قطعه 247 تصویر مردی ملبس به لباس هندی سفید رنگ با رقم«صورت آقا لطفی مذهب»، 13) فرخ بیک، قطعه 86 تصویر جوانی در گلزار ایستاده با رقم «راقمه فرخ بیک در سن هفتاد سالگی»، قطعه 87 تصویر جوانی که در پناه تپه سبز و خرمی که آبشار زیبائی از آن روان است بر روی تختی مرصع نشسته، قطعه 198 تصویر بابرشاه در بوستان، قطعه 199 تصویر شاهزاده‌ای با لباس فاخر بر روی تختی مرصع در زیر درخت بید مجنون با رقم «حرره المذنب فرخ حسین مصور»، و نیز قطعه 47 و 234، 14) بولاقی، قطعه 259 تصویر مرد عابدی تسبیح در دست با رقم «عمل بنده بولاقی خانه زاد»، 15) آچهه، قطعه 195 منظر ایوانی در قصر سلطنتی هند با رقم«عمل کمترین مریدان آچهه»، 16) دولت محمد، قطعه 42 کوه زرینی که در تصویر شکارگاه امیر است، قطعه 44 حواشی این قطعه تصاویری است از نقاشان و هنرمندان هندی به قلم دولت: 1- شبیه ابوالحسن از عمل دولت، 2- شبیه منوهر از عمل دولت، 3- شبیه بشنداس برادر زاده نانها مصور عمل دولت، 4- شبیه کوردهن از عمل دولت، 5- شبیه خود، نیز قطعه 140 و 148، 17) منوهر داس، قطعه 58 تصویر اندرون خانه‌ای، قطعه 2 تصویر نوجوانی که در ایوان قصری روی تختی ایستاده، قطعه 74 صحنه دیدار لیلی و مجنون در میان حیوانات وحشی، قطعه 176 تصویر جهانگیر شاه که شمشیری مرصع در دست دارد، قطعه 248 سه تصویر از لیلی و مجنون، 18) نادره بانو بنت میرتقی شاگرد آقارضا، قطعه 127 تصویر یکی از پیشوایان دین مسیح با رقم «بنده پادشاه سلیم عمل نادره بانو شاگرد رضا دختر میرتقی»، قطعه 51 تصویر مرد مقدسی که مشغول خواندن کتابی است با رقم«عمل نادره بانو بنت میرتقی شاگرد آقارضا»، 18) چکنار مصور، قطعه 66 تصویر حضرت مریم با رقم «عمل چکنار مصور»، 19) بساون، قطعه 166 تصویر لیلی و مجنون، قطعه 182 تصویر حضرت مریم، 20) رقیه بانو، قطعه 143 تصویر مرد جوانی در جامه عهد صفوی، 21) بشنداس، قطعه 125 تصاویری از اشخاصی که مشغول نوشتن، خواندن و تراشیدن قلم و تهیه نوشت افزار می‌باشند با رقم«الله اکبر عمل بشنداس»، 22) گیسوداس، قطعه 99 منظر بوستانی که ایوانی را با سایه بان مجلل و زیبائی می‌نماید؛ قطعات کاغذ خانبالغ دولا متن و حاشیه، حواشی مجدول کمندکشی زرین و رنگین و تمامی قطعات مذهب مرصع و تشعیر سازی ممتاز است، حواشی قطعات نقاشی شده مذهب است به گل و پیچک‌های طلائی که برخی از آنها تشعیر سازی بسیار جالب و زیبا از نقش انواع و اقسام پرندگان با بالهای رنگارنگ در حال پرواز یا نشسته، حواشی قطعات نوشته شده مذهب مرصع تشعیرسازی است با نقش و تصاویری از مشاغل و کسب و پیشه مردمان هندوستان که بتوسط نقاشان چیره دست ترسیم شده است. اوراق و قطعات محتوی خطوط دارای حواشی تشعیرسازی و بینهما تصویر سازی بسیار دلربا و ممتاز از نقاشان هنرمند هندوستان و ایران و همچنین تصاویر آب و رنگ بسیار جالب و زیبائی از انواع مشاغل و فنون هنری دوران تیموری در هندوستان از جمله نمایش کارگاههای زری‌بافی، حکاکی، نجاری، نگارگری و صورتگری، نوازندگی، مجالس بزم رزم، شکار، طباخی، دستگاه قرع و انبیق، تصاویر مرتاضین و وسایل مربوطه، مکتب خانه دار و غیره، حواشی متصل به متن جداول زرین و رنگین دارد و مذهب مرصع است، حواشی متصل به متن قطعات نقاشی دارای تزئینات و طرحهای مختلف است یا بصورت کتیبه سازی و اشکال بسیار منظم و دقیق تزئینی، متن قطعات نوشته شده دارای جدول کشی‌های بند زرین است که برخی از آنها با تزئینات گل و برگهای طلائی و الوان، بین السطور طلااندازی دندان موشی با تحریر مشکی است و در زمینه طلاپوش گل افشانی ریز الوان، 6 قطعه نانویس است و تمامی آنها دارای تذهیب و تزئینات بسیار ممتاز به طرح شمسه‌های مذهب مرصع و کتیبه‌های مستطیل شکل که زمینه لاجوردی که دارای اسلیمی‌های زرین و گلهای ریز الوان دارد تزئین شده است، تذهیب و تزئین این 6 قطعه شاهکاری است از ظرافت و زیبائی و تلفیق رنگها و قوت تصویر مذهبین هنرمند و چابک دست ایرانی، 4 قطعه نانویس و تماماً تشعیرسازی است نقش حیوانات در حد کمال زیبائی و استحکام و پختگی با طلا ترسیم شده است؛ مهر: ولیعهدی ناصرالدین شاه «ناصرالدین ولی عهدشاه جهان»، حسین بن هدایت الله، محمد رضا حسینی، ناصرالدین شاه قاجار؛ کاغذ: خانبالغ - حواشی مذهب مرصع و تشعیر سازی ممتاز، جلد: مقوای روکش چرم مذهب، اندازه: 26×41سم [ف: 2-334]