نشان‌های نسخه‌شناسی و کالبدشناسی
اصل نسخه (دستخط مؤلف)
—
حواشی به خط مؤلف
—
تذهیب و سرلوح
—
نگاره و نقاشی
—
تصحیح‌شده (مصحح)
—
دارای حواشی (محشی)
—
سطور مجدول (جدول‌بندی)
—
دارای رکابه (پای‌صفحه)
—
مقابله و بلاغ
—
چاپ عکسی / فاکسیمیله
—
مشخصات کاتب و تاریخ کتابت
- نام کاتب:
- محمد فرزند بر کقدیر بن عبدالله
- تاریخ کتابت:
- اوایل رجب 960ق (960 هـ.ق)
- محل کتابت:
- نامشخص
- ردیف ثبت در مأخذ:
- ردیف 4 (در فنخا)
ویژگی‌های مادی و ظاهری نسخه
- نوع و اقلام خط:
- نسخ
- تعداد برگ و سطر:
- 238 برگ • 13 سطر
- ابعاد و اندازه (سانتی‌متر):
- 15×20سم
- کاغذ و جلد:
- اصفهانی • مقوایی
آغاز نسخه
« اما بعد حمدالله على آلائه و الصلوة على محمد و آله. فان من احب الله تعالى احب رسوله محمد المصطفى ... و من احب الرسول العربي احب العرب و من احب العرب احب اللغة العربية التي نزل ... القسم الاول فی نکت و جوامع من اسرار اللغة العربية عن الاية فصل فی التنزیل و التمثيل. الاسباط فی ولد اسحاق بمنزلة القبایل فی ولد اسماعیل (ع) الاقیال لحمير كالبطاريق للروم و القواد للعرب؛ انجام؛ و كان ابن عباد يقول: اذا سمع قول يحيى بن اكثم للمأمون و قد سأله عن شى لا وايد الله امیرالمؤمنین هذا الواو احسن من واوت الاصداغ فی خدود المرد الملاح آخر الكتاب و الحمدلله وحده و صلى الله ... و قد كان الفراغ ... في اوائل شهر رجب المرجب من شهور سنة ستين و تسعمأيه على يد ... محمد بن بر كقدير بن عبدالله ... امین.
کتابی است در فقه اللغة که شباهت تامی به کتاب «سر الادب فی <!-- page: 390 --> مجاری کلام العرب» از ابو منصور ثعالبی دارد و این کتاب به‌طور یقین یاریشه و اساس کتاب سرالادب بوده و یا گزیده‌ای است از آن کتاب زیرا که خطبه این کتاب به عینه خطبه سرالادب است و مطالب آن خلاصه‌ای است از سرالادب که بدون کم و زیاد آورده شده است. مرحوم ملک الشعراء بهار (در نوشته‌ای که در پشت نسخه دارد) نیز این احتمال را درباره این کتاب و فقه اللغة ثعالبی داده است. مطالب و موضوعات این کتاب تحت عنوان «فصل – فصل» ترتیب یافته است »
مهرها، یادداشت‌های تملک و وقفیات نسخه
تملک: سلمان بن احمد محاسن، محمد تقی بهار مورخ اردیبهشت 1309، عبداللطیف حسینی، عبدالرحمان بن علی اخسیکتی مورخ 1165، اسدالله و پسر او محمد باقر، محمد صادق بن حسین معروف به ابن خراط در ذیقعده 1121، احمد بن سلیمان محاسن در 1143، محمد بن شیخ محمد معروف به جوی زاده
فوائد و رسائل مندرج در نسخه:
دو بیت عربی از شیخ محمد بن شیخ عیسی کنانی
فنخا
مشخصات مأخذ و استناد فهرست‌نگاری:
فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا)، به کوشش مصطفی درایتی، تهران، سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
جلد 27 • صفحه 389 • ردیف 4
متن فنخا:
4. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: 2967
آغاز: اما بعد حمدالله على آلائه و الصلوة على محمد و آله. فان من احب الله تعالى احب رسوله محمد المصطفى ... و من احب الرسول العربي احب العرب و من احب العرب احب اللغة العربية التي نزل ... القسم الاول فی نکت و جوامع من اسرار اللغة العربية عن الاية فصل فی التنزیل و التمثيل. الاسباط فی ولد اسحاق بمنزلة القبایل فی ولد اسماعیل (ع) الاقیال لحمير كالبطاريق للروم و القواد للعرب؛ انجام؛ و كان ابن عباد يقول: اذا سمع قول يحيى بن اكثم للمأمون و قد سأله عن شى لا وايد الله امیرالمؤمنین هذا الواو احسن من واوت الاصداغ فی خدود المرد الملاح آخر الكتاب و الحمدلله وحده و صلى الله ... و قد كان الفراغ ... في اوائل شهر رجب المرجب من شهور سنة ستين و تسعمأيه على يد ... محمد بن بر كقدير بن عبدالله ... امین.
کتابی است در فقه اللغة که شباهت تامی به کتاب «سر الادب فی مجاری کلام العرب» از ابو منصور ثعالبی دارد و این کتاب به‌طور یقین یاریشه و اساس کتاب سرالادب بوده و یا گزیده‌ای است از آن کتاب زیرا که خطبه این کتاب به عینه خطبه سرالادب است و مطالب آن خلاصه‌ای است از سرالادب که بدون کم و زیاد آورده شده است. مرحوم ملک الشعراء بهار (در نوشته‌ای که در پشت نسخه دارد) نیز این احتمال را درباره این کتاب و فقه اللغة ثعالبی داده است. مطالب و موضوعات این کتاب تحت عنوان «فصل – فصل» ترتیب یافته است؛ خط: نسخ، کا: محمد فرزند بر کقدیر بن عبدالله، تا: اوایل رجب 960ق؛ تملک: سلمان بن احمد محاسن، محمد تقی بهار مورخ اردیبهشت 1309، عبداللطیف حسینی، عبدالرحمان بن علی اخسیکتی مورخ 1165، اسدالله و پسر او محمد باقر، محمد صادق بن حسین معروف به ابن خراط در ذیقعده 1121، احمد بن سلیمان محاسن در 1143، محمد بن شیخ محمد معروف به جوی زاده؛ مرحوم بهار این یادداشت را بر روی همین برگ نوشته: «هو المالک بالتحقیق. اینکتاب مستطاب شباهتی تام بکتاب فقه اللغة ابومنصور عبدالملک بن محمد بن اسماعیل الثعالبی درد ولی ذکری از آن در ضمن تألیفات وی نیست و ظاهراً همین کتاب باشد که بعد با تصرفات و زوایدی بنام فقه اللغه معروف شده است زیرا در فقه اللغة فصول دیگری دیده میشود و بعلاوه ابواب عدیده دارد و درین نسخه آن ابواب دیده نمیشود و تنها فصول مرتب شده است. حرره بهار خراسانی فی 1309»؛ دو بیت عربی از شیخ محمد بن شیخ عیسی کنانی؛ کاغذ: اصفهانی، جلد: مقوایی، 238ص، 13سطر، اندازه: 15×20سم [ف: 10-411]