الفصول النصیریة فی الاصول الدینیة

27. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: 3072/3 آغاز: با ما وجود دانند و این چنین تعریف، زیرکان نپسندند تقسیم - هر که تفکر کند به اندک نظری بداند که موجودی که بود یا هستی او از غیر بود؛ انجام: و این خلاف مذهب ایشان است و یکی از ایشان (نسخه بدل: دیگر آنکه یکی از ایشان) نیز اولیتر نبود بتاثر تا احباط کند و چون یکی دیگر را احباط کند (کلمه اخیر تا ده صفحه بعد است که در نسخه نیست) خط: نستعلیق، بی‌کا، بی‌تا؛ افتادگی: آغاز و وسط و انجام (از اول نسخه حاضر دیباچه و چند سطر از آغاز فصل اول و نزدیک دو صفحه (از صفحات نسخه موجود) از پایان فصل اول (پیش از ختم و ارشاد) و نزدیک به دو صفحه از اوائل فصل دوم (از سطر اول اصل دوم) و در حدود 3 صفحه از فصل چهارم معاد که پایان نسخه است افتاده است)؛ در هر صفحه از نسخه دو ستون است یک ستون اصل فارسی فصول است و ستون دیگر ترجمه عربی آن است که به قلم رکن الدین گرگانی انجام یافته، صفحات به صورت چلیپا نوشته شده کاملاً دقت شده و ابتداء ستون اصل و ترجمه مطابقت کامل دارد و این خود نشان دهنده کمال ترجمه و دقت مترجم است و نیز موارد اختلاف ترجمه با اصل از لحاظ بسط و اختصار و سهو مترجم و سطوری از اصل که ترجمه نشده و اختلاف شیوه ترجمه به طوری که در همه جا یکسان نیست، به آسانی روشن می‌گردد. از جمله موارد اختلاف در اول اصل دوم از فصل اول است که گرگانی در ترجمه دچار سهو شده (و در حاشیه نسخه ما بدان اشاره شده)، عبارت خواجه در فصول چنین است: «اصل و هر که حقیقت واجب و ممکن چنانکه گفتیم دانست بی زیادت کلفتی داند که اگر واجبی نبود هیچ موجودی نتواند بود که موجود بغیر یعنی ممکن را - نه از خویش و نه از غیر، پیش از وجود آن غیر وجود نتواند بود»، گرگانی این سخن خواجه را بدین‌گونه تعریف کرده: «اصل - کل من عرف حقيقة الواجب و الممكن كما قلناه عرف بادنی فکر انه لو لم يكن فی الوجود واجب الوجود لم يكن لشيء من الممكنات وجود اصلا لان -الموجودات كلها يكون ممكنه و الممكن ليس له وجود و لا لغيره عنه وجود-»، چنانکه پیداست کلمات عربی بین دو خط تیره ترجمه این جمله فارسی خواجه است «ممکن را نه خود وجود است و نه غیر را از او وجود تواند بود» و این جمله علاوه بر اینکه مطابق اصل نیست، خود نادرست و ناتمام است. تعریب صحیح سخن خواجه چنین تواند بود: «والموجود بالغیر ای الممكن، قبل وجود ذالک الغير لا وجود له اصلا لا بنفسه و لا بالغير»، از جمله موارد اختلاف ترجمه و اصل نیز سطوری است که خواجه در پایان فصل اول نوشته و توضیح داده که «چون این فصل در توحید تحریر افتاد برادری از برادران دینی اقتراح کرد تا باقی ابواب اصول هم بدین منوال ... پرداخته گردانید اگر چه علایق و عوائق ... در غایت جمعیت بودند ... فصلی چند بر فصول گذشته بر سبیل الحاق کرده آمد و اقتداء بسنت اهل عدل ... در ترتیب ابواب اختیار کرده شد ... و چون از بحث در خالق فارغ شدیم اول در احوال خلق شروع کنیم و بعد از آن کیفیت بعثت بحث کنیم». این سطور اصلا در ترجمه عربی نیامده»؛ کاغذ: اصفهانی شکری، جلد: تیماج قهوه‌ای، 40ص (151-190)، اندازه: 10×19سم [ف: 10 - 624]