دیوان عالی گیلانی

تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: 344-فیروز آغاز: بسم الله الرحمن الرحیم مالک ملکی و خدای کریم ... بعد بر دانایان حقوق معنی ... مخفی نماند که این حقیر فقیر قوت طبع معنی را ... به ذکر توحید کونی و از نعمت حضرت رسالت پناه و ... امیر مردان بهره مند شده؛ آغاز (قصائد): تازه می‌گوید زمین طبع نظم آرای من ×× سر زند صد غنچه فکر از لب گویای من / بشکفد چون گلبن نطقم به سان نو بهار ×× رنگ و بو یابد نسیم صبح از گلهای من این دیوان (به نوشته دیباچه) دوازده هزار بیت است که مولف آن را از بیست هزار بیت خویش برگزیده و به ترتیب الفبایی در این دیوان گرد آورده است. و این در زمان جلوس شاه عباس دوم صفوی است بر تخت سلطنت و در پایان دیباچه قصیده‌ای نیز به این مناسبت دارد. چنان که از مقدمه دیوان به دست می‌آید: عالی گیلانی تا سن 22 سالگی شعر نسروده جز گاهی «یکه بیتی که طبع از او راضی می‌شد» در این وقت به هند رفت و «مدت بیست سال در هند به خدمت نوکری و منصب داری در ملازمت پادشاه عرش آشیان ... نور الدین جهان گیر پادشاه می‌بود و همیشه در صحبت سخن و ران و دانان به ... فیض می‌برد و طبع راضی گفت و گوی (معنی سرودن شعر) نمی‌شد و مدام به خاطر می‌رسید که ... هر گاه به درجه اعلی برسد و به روش شیخ فیضی و بابافغانی و ملا عرفی خواهد شد ... متکلم می‌توان گشت» تا این قصیده‌ای در مدح مولی علی (ع) سرود و آن حضرت را به خواب دید و در خواب چهار بیت در برابر آن حضرت سرود و چون بیدار شد آن ابیات را تکمیل کرد و غزلی ساخت و بعد از آن رتبه سخن فقیر مراتب یافت و فکر در پی تازه گویی شد و طبیعت از طرز تناسب لفظی بابافغانی خوش دل شد و استعاره عرفی را پسندید و هر دو زمین را یکی ساخته به جایی رسانیدم که هر بیت بنده چهار پنج تناسب لفظی و سه چهار استعاره دارد». در اینجا به تفصیل، نکات مهم و امتیازات شعر خود را بیان داشته و می‌گوید: «در کلام فقیر در غزل به بیتی بیست تناسب لفظی با چند استعاره موجود است الحال این طرز ... زمین تازه شد» دنبال این سخن را به موسیقی رساند و گوید: «موسیقی دانی را ... به ترنم نمائی به اوج گردون رسانیده چنان که قصیده ای در ردیف عراق در دوازده مقام و بیست و چهار شعبه و شش آواز و چهار نغمه دیگر که بیرون از این جاست در صفات ... شاه عباس گفته ... و تصنیفهای مکرر در پنج نغمه زمزمه نموده ...»، این دیوان (همچنان که در دیباچه نیز می‌گوید) شامل قصیده، غزل، ترجیع‌بند و مثنوی و رباعی است و در قصیده کمتر تخلص در بیت آخر دارد و یا ندارد. غزلی در یاد از آستانه سید جلال الدین اشرف در گیلان دارد که نسبت او را به گیلان آشکار می‌دارد. اینک چند بیت از آن غزل: «امیر کشور گیلان جلال دین اشرف ×× که هست سید آنان و سرور و اشرف / ... شریف دهر بود لا هیجان ز مقدم او ×× که خاک درگه او هست بر جهان اشرف / ... زطوف درگه او دور مانده ام یا رب ×× رسان مرا به در آستانه اشرف / ... توجهی کند ار شاه اشرفم ز کرم ×× رسم ز همت عالی به مسکن اشرف»، از پاره‌ای از ابیات قصاید به دست می‌آید که شاعر از هند به ایران بازگشته و این دیوان را به مناسبت جلوس شاه عباس ثانی ترتیب داده است؛ خط: نستعلیق، بی‌کا، تا: قرن 11؛ دارای سه کتیبه، مجدول به زر و لاجورد و شنگرف؛ کاغذ: اصفهانی، جلد: تیماج زرد، 650ص، 19 سطر، اندازه: 17×31سم [ف: 21 - 92]