خلق العوالم

مشهد؛ رضوی؛ شماره نسخه: 19749 آغاز: فی باب العوالم و من کان فی الارض قيل خلق آدم علیه السلام؛ انجام: و عن الصادق عليه السلام من لايعرف الله تعالى قضا و قدر متعلق به سعادت و شقاوت و خیر و شر و نقل، و تفسیر دوازده حدیث در این باب؛ خاتمه در فصل احادیث از بخش در قضا و قدر. شیخ حر در این خاتمه نیز (مانند بیشتر فصل‌ها) دوازده حدیث یاد کرده است و در تتمه خاتمه، رساله اثبات منزلة بین المنزلین و رد بر اهل جبر و تفویض منسوب به حضرت هادی را که صاحب تحف العقول و طبرسی در احتجاج نقل کرده اند به‌تمامه آورده و در پایان آن درباره علت اختلاف مضامین احادیث، چنین می‌گوید: «انتهی کلامه (ص) و الکتاب المنقولة منه هذه الرساله لایخلو عن سقم و ما اشتملت علیه من بعض العبارات التی هی غیر معهودة فی هذا الزمان له نظائر کثیره فی الاحادیث و ذلک اما لتفسیر بعض النساخ عن سهوا و اشتباه او لان المقام کان یقتضی ذلک و فهم السامعین کان یوجبه و کانوا یستحسنونه و یقبلونه خاصه او غیر ذلک ... و لذلک تری فی الاحادیث تفاوتا عظیما فی العبارات لانهم کانوا یکلمون الناس علی قدر عقولهم و مبلغ افهالهم ...». نام این کتاب در برخی از نسخه‌ها و مدارک «خلق الکافر» ثبت گردیده و شیخ حر عاملی خود در امل الآمل از این رساله به نام «رساله فی خلق الکافر و ما یناسبه» یاد کرده است و چنین پیداست که تألیف این رساله را (به درخواست یاران) در توجیه خلق کافر آغاز کرده و سخن را به مناسبت به مسئله جبر و تفویض کشانیده. مؤلف در مقدمه آورده است: سید علی بن طاووس در این موضوع کتابی به نام «الجواب الباهر فی خلق الکافر» تصنیف نموده که آن را ندیده و مطالعه ننموده‌ام و می‌نگارم آنچه را به ذهنم خطور می‌نماید در این باب. آغاز: بسمله. الحمدلله المتفضل بالخلق و الانشاء ... و بعد فقد سالنی بعض الاصحاب و التمس منی جماعة من اولی الالباب بیان الوجه و العلة فی خلق الکافر انجام: و قال: یفعل الله ما یشاء، و غیر ذلک مما ورد فی الحدیث کما فی کتاب الاحتجاج و عیون الاخبار و غیرهما فی احتجاج الرضا علیه السلام، تمت الرساله. (گویا انجام رساله چنین باشد: و لذلک تری فی الاحادیث تفاوتاً عظیماً فی العبارات لانهم کانوا یکلمون الناس علی قدر عقولهم و مبلغ افهامهم. و الحمدلله ...) [الذریعة 246/7 -247؛ امل الامل چاپ بغداد به تحقیق سید احمد حسینی 146/1؛ طبقات اعلام الشیعة 658/6؛ دنا 1001/4 (11 نسخه)]