الاتقان فی علوم القرآن

● الاتقان فی علوم القرآن / علوم قرآن / عربی al-itqān fī ‘ulūm-il qur‘ān سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر، 849 - 911 قمری soyūtī, ‘abd-or-rahmān ebn-e abī-bakr (1446 - 1506) تاریخ تألیف: 878 ق مؤلف در مقدمه از این که دانشمندان پیشین به تدوین کتابی در علوم قرآنی نپرداخته‌اند شکوه می‌کند. کتب معدودی که در این باب نوشته شده‌اند به دلیل اختصار یا دلایل دیگر او را قانع نساختند، از این رو خود به تألیف در این باب مبادرت نمود. وی در ابتدا کتاب «التحجیر فی علم التفسیر» را تألیف کرد، آن‌گاه با تهذیب و تنقیح آن، همراه با افزودن و کاستی «اتقان» را نوشت. وی در تألیف آن از کتاب «البرهان فی علوم القرآن» نوشته محمد بن بهادر بن عبدالله زرکشی (745-794 ق.) بهره بسیار برده است. این کتاب که دارای هشتاد فصل است با فصل آیات مکی و مدنی آغاز شده و با فصل طبقات مفسرین پایان پذیرفته است. بیش از صد کتاب در مقدمه این اثر نام برده شده که از منابع تألیف آن بوده‌اند. شیوه تصنیف او چنین است که ابتدا عنوان موضوعی را بیان می‌کند و مشهورترین کسانی را که درباره آن موضوع کتاب تألیف کرده‌اند نام می‌برد، آن‌گاه فایده دانستن آن موضوع و اهمیت و نقش آن را در شناخت و تفسیر معانی قرآن بیان می‌نماید، سپس مسائل و فروع و نکاتش را بازگو می‌کند، در بیان تمام این مطالب به قرآن و حدیث یا اقوال دانشمندان فن استشهاد می‌نماید و گاهی قسمت‌هایی از کتاب‌هایی که درباره آن موضوع هست به‌طور کامل یا خلاصه نقل می‌کند و در موارد بسیار در پایان فصل رأی خودش را نیز می نگارد. از امتیازات این کتاب آن است که سیوطی در آن بسیاری از نصوص و متون نوشته‌هایی را آورده است که اصل آنها به دست ما نرسیده، از جمله کتاب‌های جعبرى و باقلانی و الکیاالهراسی و الزملکانی و ابن الانباری و غیره. آغاز کتاب: قال الشیخ الامام: الحمد لله الذی انزل على عبده الکتاب تبصرة لأولى الألباب و أودعه من فنون العلوم و الحکم العجب العجاب. انجام کتاب: و صلى الله على من لا نبی بعده سیدنا محمد و آله و صحبه و سلم کلما ذکره الذاکرون و غفل عن ذکره الغافلون. چاپ: تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، مکتبة المشهد الحسینی، چاپ جدید، 4جزء، 1386. [ریحانة الادب 277/2؛ حاجی خلیفه 8/1؛ مشار عربی 15؛ نشانی 3چ؛ سرکیس 1073/1؛ الاوقاف العامة بغداد 39/1 - 41 و 118/1؛ الاوقاف العامة موصل 17/4؛ ترجمه الاتقان فی علوم القرآن به قلم سید مهدی حائری قزوینی] شرح و حواشی: 1- مظهر التبیان فی ترجمة الاتقان؛ طباطبائی یزدی، علی اکبر بن مرتضی (-13)