الاتفاق و الافتراق لصنعة التریاق

● الاتفاق و الافتراق لصنعة التریاق = الجامع لصنعة التریاق / طب / عربی al-ittifāq wa-l iftirāq li-ṣan‘at-it taryāq = al-jāmi‘ li-ṣan‘at-it taryāq انصاری، علی بن عبدالعظیم، ق 7 قمری anṣārī, ‘alī ebn-e ‘abd-ol-‘azīm ( - 13c) تاریخ تألیف: دهه میانی محرم 669ق کتاب مفصلی است در شرح کیفیت ساختن تریاق فاروق (Thebaic electuary) و بیان خواص طبی آن بر اساس اقوال فحول علمای علوم گیاهی و اطبای متقدم از قبیل دیسقوریدوس و جالینوس و رازی و ابن سینا و ابن جلجل و ابی بیطار و ابن جمیع و ابن سمحون و ابن ماسویه و ابن التلمیذ و ابن الصوری و غافقی و اسحق بن عمران و زهراوی و غیره. این کتاب مشتمل بر 25 (نسخه آستان قدس) یا 35 «باب» (نسخه دانشگاه) است (تفاوت در باب‌بندی این دو نسخه است). در ابتدای نسخه دانشگاه به نام کتاب و نام مؤلف تصریح شده است. ابواب آن چنین است: 1. شرح اسمه و رسمه؛ 2. شرف التریاق و عموم نفعه بطریق کلی؛ 3. بیان الحاجة و السبب الموجب الی تألیفه؛ 4. السبب الی تألیفه؛ 5. ذکر طبقات الحکماء المؤلفین له؛ 6. ذکر من زاد و من نقص فی التریاق؛ 7. کیفیة ترکیبه من کلام جالینوس؛ 8. فی ترکیبه من کلام المتأخرین؛ 9. کیفیة ترکیب الاندروخورون و مقدار ما یستعمل فیه؛ 10. صفة اقراص العنصل؛ 11. کیفیة عمل اقراص الافاعی؛ 12. وصف الحیات و ذکر اجناسها و لحومها؛ 13. ماهية ادوية المفردة و قواها و اقرصتها و منافعها و صفاتها و هیآتها و طعومها و روایحها و اختیار الجید منها و اشکالها و مواضعها وقت اختیارها بطریق کلی؛ 14. الکلام علی کل واحد ادویة المفردة و ماهیته و مزاجه و طعمه و رائحته و قوته و فعله و منفعته و شکله و موضعه و اختیاره و وقت اختیاره بطریق جزئی (در اینجا داروها به ترتیب ابجدی شناسانده شده و سخنان پزشکان در آن آمده است و در بسیاری از جاها به رمز (ج) جالینوس را می‌خواهد)؛ 15. الابدال لما يبدل من ادويته عند فقده (داروها بی‌ترتیب یاد گردیده)؛ 16. الخلاف و الغلط الواقع فی مفرداته و ذکر ما يغلط به و يغش (اینجا نیز در یاد کردن داروها ترتیبی نیست)؛ 17. ذکر ما وقع فيه من الاختلاف فی ترکیبه و کیف وقع و من خالف فيه (در اینجا نام دانشمندان به رمز یاد شد)؛ 18. فیما وقع من الناس فيه فی ترکیب من الغلط و کیف وقع؛ 19. ذکر سبب وقوع الغلط فی التریاق و الخلاف فيه و کیف وقع؛ 20. تعلیل وضع مفرداته؛ 21. تعلیل اوزان ادویة التریاق؛ 22. صفة امتحانه و معرفة ما هو الفاضل منه و کیفیة طریق اختیاره و اللون المطلوب فيه؛ 23. منافعه الجزئية و مقدار الشربة المستعملة فی قرص قرص؛ 24. الزمان الذى يعمل فيه التریاق؛ 25. المکان الذى يعمل فيه التریاق؛ 26. انية التریاق و انية اقراصه و مفرداته؛ 27. مدة عمره و ای وقت يقوى و ای وقت يضعف و ای وقت تنسلخ عنه صورة التریاقیة و يبقى كبعض المعاجین؛ 28. اختصاصه بهذه المنافع دون سائر المرکبات؛ 29. صفة دق ادويته و حلها و خلطه و تخمیره و عجنه و مدة ذلک؛ 30. مقدار وزنه وزنة کل واحد من ادویته و عددها؛ 31. التشکیک علی التریاق و الجواب عنه؛ 32. التشکیک علی التریاق و الجواب عنه؛ 33. مزاج التریاق کم ذا یکون فی درجته؛ 34. مصنفیها و مقدار حجمها [در این باب مراجع مؤلف ذکر شده و از حیث کتاب‌شناسی در باب این موضوع دارای اهمیت بسیار است]؛ 35. ذکر الخطب التی فی اوائل الکتب المنقولة منها هذه المقالة قد اردنا ذکر هذه الخطب لانها يعرف منها مقاصد تلک الکتب. آغاز کتاب: بسمله ... جعل بدنه اشرف الابدان و الهمه ... و نبات و حیوان و الصلوة ... سید ولد عدنانا