بدایع الصنايع

● بدایع الصنايع = العروض و القوافى / عروض و قافیه / فارسی badāye‘-os sanāye‘ = al-‘orūz va-l qavāfī حسینی، عطاء الله بن محمود، - 919قمری hoseynī, ‘atā’-ol-lāh ebn-e mahmūd (- 1514) اهدا به: امیر علیشیر نوائی (امیر معروف دربار سلطان حسین بایقرا تاریخ تألیف: 899ق در عروض و بدیع که در تسمیه آن گفته است: «این بحر خیالات بدایع انجام ×× کز در صنایعست با زیب تمام / سازد بعطای حق عطائی چو تمام ×× آن را تو «بدایع الصنایع» کن نام». صاحب الذریعه از این رساله به نام «العروض و القوافی لاشعار الفرس» یاد کرده و گوید «عطائی آن را از کتاب تکمیل الصناعه خویش برگزیده است». عطائی در آغاز و انجام رساله «بدایع الصنایع» تصریح کرده که «تکمیل الصناعه» را پس از «بدایع الصنایع» به بیاض خواهد برد؛ چنانکه خود گوید: «... و چون اصول بحور عرب و عجم ... مبین شد، شروع در مقصود کتاب که بیان صنایع و بدایع است می‌باید کرد، که بیان منشعبات و متفرعات بحور مذکوره و ذکر مطبوع و نامطبوع آن وظیفه علم عروض است، و آنچه اینجا مذکور شد بقدر احتیاج است، و این بنده داعیه دارد که آن فن را در کتاب تکمیل الصناعة که بعد ازین کتاب به بیاض برده خواهد شد، انشاءالله تفصیل نماید ...» وی بعدها بخش آخر «تکمیل الصناعه» را رساله‌ای جدا با عنوان «رساله قافیه» ساخته است. صاحب الذریعه در ذیل عنوان «بدایع الصنایع» از کتابی بدین نام که وحیدی تبریزی برای برادرزاده‌اش ساخته، یاد کرده‌اند. ما از وحیدی تبریزی (م-942) کتابی در عروض و قافیه می‌شناسیم به نام «مختصر وحیدی» یا «جمع مختصر» که آن را برای برادرزاده‌اش ساخته است. این کتاب دارای یک «مقدمه» و در عروض و سه «مقصد» است: 1. محسنات لفظی؛ 2. محسنات معنوی؛ 3. محسنات لفظی و معنوی. در آن از شرف الدین علی یزدی، شمس قیس، سید شریف، معیار طوسی، تلخیص و بیان و تبیان، مفتاح، ایضاح و حدایق السحر یاد شده است. آغاز: بسمله، و علیک اعتمادی یا کریم، صنایع مدایح بی قیاس و بدایع لوایح شکر و سپاس آن صانع مصنوعات و مبدع موجودات انجام: این نسخه که مثل او یکی از صد نیست ×× در فن بدیع و خوبتر زین حد نیست / تحریر نیکو یافته ز آن یار بخش ×× (898) تحریر بدیع است که در وی بد نیست / این نسخه که در صنایع آمد نادر ×× چون گشت تمام و کردم آن را ظاهر / پرسید ز عامیان یکی تاریخش ×× با وی گفتم ده جمادی الاخر(899) چاپ: با تصحیح دکتر رحیم مسلمانیان قبادیانی، به وسیله بنیاد موقوفات [الذریعة 64/3 و 419/4، 259/15؛ نسخه‌های منزوی 2128؛ مکتبة امیرالمؤمنین 65/1] شرح و حواشی: 1- بدایع الصنایع (مختصر)؛ قزوینی، محمد نصیر بن حاجی خلف (-11)