البحر المواج و السراج الوهاج فی تفسیر القرآن

● البحر المواج و السراج الوهاج فی تفسیر القرآن = بحر مواج / تفسیر / فارسی al-baḥr-ul mawwāj wa-s sirāj-ul wahhāj fī tafsīr-il qur‘ān = baḥr-e mavvāj دولت آبادی، احمد بن شمس الدین، -849؟ قمری dowlat ābādī, aḥmad ebn-e šams-od-dīn (- 1446) اهدا به: شمس الدین ابی المظفر ابراهیم شاه شرقی (804-844) تاریخ تألیف: 806ق تفسیری است با عناوین «سوال، جواب، معنی این است» که در آغاز هر سوره به مکی و مدنی بودن آن تعداد آیات و حروف و مضمون کلی سوره اشاره دارد و بعد از آوردن هر آیه به بیان نکته‌های نحوی آن می‌پردازد سپس با عنوان «سؤال و جواب» آیات را شرح نموده و در انجام با عنوان «معنی این است» آیه را ترجمه نموده است. نقل قول در این تفسیر نسبتاً اندک است و در برخی موارد از تفسیر کبیر فخر رازی، کشاف زمخشری و امام زاهد که احتمال دارد همان زاهد درواجکی باشد نقل می‌کند. همچنین اشعار فارسی و عربی بسیاری نیز در این تفسیر به چشم می‌خورد. مؤلف در بین علمای اهل سنت به «فاضل هندی» معروف است و از طرف دیگر این لقب در بین علمای شیعه به فقیه مشهور بهاءالدین محمد بن تاج الدین حسن اصفهانی (1137ق) صاحب «کشف اللثام»، اطلاق می‌شود. تشابه این دو لقب به همدیگر موجب گردیده که مرحوم ابن یوسف شیرازی در فهرست نسخ خطی مجلس، تفسیر بهاءالدین محمد لاهیجی را که مؤلف در نسخه مورد بررسی ایشان شناخته نشده بود با قراینی از تألیفات فاضل هندی صاحب «کشف اللثام» بداند و چون به کتب تراجم مراجعه نموده متوجه شده که تفسیری به نام «بحر مواج» که آن هم به فارسی نوشته شده از تألیفات فاضل هندی است. لذا تفسیری به نام «بحر المواج» را به فاضل هندی صاحب کشف اللثام نسبت داده است [فهرست مجلس جلد سوم چاپ اول 1321 ص 4 و 5] و در این نوشته دو اشتباه وجود دارد: یکی از آنکه آن نسخه تفسیر بهاءالدین محمد لاهیجی است نه بهاءالدین محمد اصفهانی صاحب کشف اللثام، دوم اینکه صاحب کشف اللثام مشهور به فاضل هندی که علمای قرن دوازدهم بوده با فاضل هندی از اهل سنت که از علمای قرن نهم بوده اشتباه گرفته شده است. بعد از مرحوم ابن یوسف شیرازی این اشتباه از فهرست مجلس به سایر کتاب‌شناسی‌ها از جمله: کتاب استوری و الذریعه راه یافت و بعد از آن در موارد متعدد این اشتباه توسط صاحبان فن تذکر داده شد ولی عده‌ای هنوز آن را تکرار می‌کنند برای نمونه در کتاب طبقات مفسران شیعه (408/3) و با عنوان «تفسیر البحر المواج» فاضل هندی (متوفی 1137) را آورده و در سه صفحه درباره آن بحث نموده است. همچنین در دایرة المعارف تشیع (541/4) این تفسیر با عنوان «تفسیر بحر مواج» از تألیفات پدر فاضل هندی صاحب کشف اللثام معرفی شده است و تمامی خصوصیات تفسیر بهاءالدین محمد لاهیجی را که مرحوم ابن یوسف در فهرست مجلس (5/3) اشتباهاً به نام تفسیر بحر مواج ذکر نموده، در ذیل آن عنوان تکرار شده است. گفتنی است این اشتباه در چاپ دوم جلد سوم فهرست مجلس توسط استاد حائری اصلاح شده، ولی متأسفانه در تهیه مطالب دایرة المعارف به آن مراجعه نشده است. (صدرائی) آغاز: بسمله حمد طیب که رایحه آن بنفخه الاء مطابه و فوخه نعما مستطابه مشام حامد را معطر گرداند ... عبارتیکه مشتمل اشارات جلیله دلیلی متضمن دلالت و مقتضیات جزیله بحر مواج سراج و هاج جامع بیان متین و لا رطب و لا یابس الا فی کتاب مبین ... با آنکه داعی در باب سابقه بامر مطاع و فرمان واجب الاتباع سلطان السلاطین ... شمس الدینا و الدین ابوالمظفر ابراهیم شاه السلطان ایدت ممالکه و حفت بالظفر معارکه و خلدت سلطنته و ابدت مملکته در تحریر و تفسیر شارع گشته و تفسیر سه جز از آخر قرآن مجید نبشتم و پیش درگاه سلیمانی گذرانیده و در خزانه کتب خاص رسانیده و نسخ آن در اطراف جهان و اکناف کیهان رفته پیش افاضل و اشراف و اجله اطراف بقبول حسن مقبول گشته و در هنگام گذشتن (نوشتن) سیوم جزء از اجزاء تفسیر مسطور پادشاه دین پناه اهتمام در اتمام فرمود در آنوقت از داعی درگاه وعده اتمام صادر شده بود چاپ: از این تفسیر فقط در سال 1297 هـ ق، سوره‌های 1-4 چاپ شده است. [مجلس جلد سوم چاپ اول ص 4 و 5، چاپ دوم ص 5 با عنوان تفسیر قرآن از بهاءالدین محمد لاهیجی؛ نسخه‌های منزوی 8/1؛ ایضاح المکنون 166/1؛ هدیة العارفین 127/1؛ اعلام زرکلی 187/1؛ معجم المؤلفین 30/2؛ دانشنامه ادب فارسی 1538/4]