بحر الفوائد

● بحر الفوائد / منطق / عربی baḥr-ul fawā'id کاتبی قزوینی، علی بن عمر، 600-675 قمری kātebī-ye qazvīnī, ‘alī ebn-e ‘omar (1204-1277) کتاب یک‌دوره منطق کامل است. نسخه فاقد دیباچه است. کاتب در پشت نسخه نوشته: «کتاب تمثیل المنطق بالمواد دون الرموز ملک الفقیر الی رحمة الله محمد بن زین بن عبدالله بن محمد الغزنوی الخطاط غفرالله له و لوالدیه و احسن الیهما و الیه». جمله آغاز کتاب این است: «مقدمة فی المنطق الممثل من غیر الحروف». گویا وجه تسمیه‌اش بدین نام به ملاحظه این است که صور قضایا و جمل اقیسه را به‌رمز نوشته. کتاب مرتب است بر 29 «فصل»: 1. بیان الحاجة الى المنطق؛ 2. المفردات 3. المعانی؛ 4. الفرق بین مفهوم الکلیات؛ 5. اجزاء المهیه؛ 6. مراتب الاجناس و الانواع؛ 7. مراتب الکلیات؛ 8. التعریفات؛ 9. القضایا الحملیه؛ 10. العدول و التحصیل؛ 11. مواد القضایا؛ 12. النسب بین القضایا؛ 13. العکس المستوى؛ 14. التناقض؛ 15. القضایا الشرطیه؛ 16. عکس النقیض؛ 17. الشرطیات؛ 18. القیاس؛ 19. القضایا الشرطیه و اقسامها خمسه کما مرای المرکب من المتصلین؛ 20. القیاس الاستثنائی عبارة عن قیاس مرکب؛ 21. القیاس بحسب الترکیب ینقسم الى اقسام منها القیاس المرکب؛ 22. تحلیل القیاس؛ 23. الاستقراء هو اثبات الحکم؛ 24. التمثيل هو اثبات الحکم فی صورة؛ 25. مواد القیاس اثنی عشر؛ 26. المغالطة قیاس نفسد صورته او مادته؛ 27. اجزاء العلوم ثلاثة؛ 28. ثم العلوم اما متباینة؛ 29. الحد لایکتسب بالبرهان. پس از مطالعه و مطابقه این کتاب با کتاب منطق العین به نظر رسید که این کتاب شرح منطق العین است. منطق العین تألیف نجم الدین علی بن عمر کاتبی قزوینی است که به روایت کشف الظنون (ج2ص141 و 142) آن را نیز شرح کرده و به بحر الفوائد نامیده است. مسود اوراق را پندار نزدیک به یقین است که این نسخه همان کتاب شرح موسوم به «بحر الفوائد» است که کشف الظنون آن را چنین توصیف کرده: «ثم شرحه شرحا ممزوجا غیر ممیز عن المتن» تا آنجا که عبارت دیباچه بحرالفوائد را آورده: «التمسوا املاء کتاب على وجه الایضاح مع ایراد امثلة لماله حاجة الى المثال على ترتیب الرسالة التى کتبنا لیکون کالشرح لها». از این عبارت منقول وجه مناسبت تسمیه کتاب به منطق الممثل من غیر الحروف (که درین نسخه نوشته شده) ظاهر می‌گردد. اصل کتاب منطق العین که در کشف الظنون به نام عین القواعد یاد شده، مرتب است بر یک مقدمه و سه مقاله و خاتمه لکن در شرح که این نسخه باشد، عناوین مقالات و خاتمه مبدل به «فصل» شده و مطالب آن در عناوین فصل‌هایی شرح و توضیح شده و بسیاری از عبارت متن در شرح مزج و درج شده. (مهدی ولایی)