بحر العلوم

● بحر العلوم = دوائر العلوم / گوناگون / فارسی و عربی baḥr-ul ‘ulūm = dawā’ir-ul ‘ulūm زنوزی، محمد حسن بن عبدالرسول، 1172-1218 قمری zonūzī, mohammad ḥasan ebn-e ‘abd-or-rasūl (1759-1804) اهداء به: حسینقلی خان دنبلی حاکم وقت خوی تاریخ تألیف: 1208ق کتاب «بحر العلوم» که برخی آن را «دوائر العلوم» نیز نامیده‌اند، در 7 «شعبه» به رشته تحریر در آمده است و طی آن از هر دری سخن رفته و مملو از لطایف و ظرایف در علوم گوناگون از جمله: تاریخ، حکایات، قصص، امثال و وقایع و رویدادهای مهم و بخشی از تاریخ خوی و خاندان دنابله حاکم خوی می‌باشد، می‌توان گفت نمودار دانش و اطلاعات وسیع مؤلف بوده و شکل جدیدی از دانشنامه‌های گذشته می‌باشد، اگر چه بسیاری از مطالب این کتاب با دیگر کتاب ارزنده مؤلف به نام «ریاض الجنة» از لحاظ محتوی شبیه به یکدیگرند و در حقیقت مکمل کتاب بحر العلوم می‌باشد، لیکن به رغم برخی دیدگاه‌ها، نسبت به یک دیگر مستقل می‌باشند. در انشای آن تفنن بسیار به کار برده و با کلمات فصحای عرب و عجم ایران آرایش داده است. خود او این کتاب را مفید و مشتمل بر جمیع فنون و کشکول گونه توصیف کرده است. و دیگران نیز آن را پر فایده دانسته‌اند، از جمله مرحوم محمد علی مدرس در کتاب کتاب «ریحانة الادب» آن را کتابی پر فایده و مهم دانسته و طی آن گوید 3 نسخه آن را دیده است. آغاز: هو و به ثقتی، کتاب مستطاب بحر العلوم، «من کل شیئی لبة و لطیفة مستودع فی هذا المجموعة بسم الله الرحمن الرحیم، الحمدلله الذی عجزت عن احاطة متفرقات نعمه مجامیع صفایح العقول و الاوهام و قصرت ... [دنا 427/2 (4 نسخه)؛ الذریعة: 42/3؛ مرآت الکتب: 184/4؛ تاریخ خوی از مهدی آقاسی، چ تبریز، 1350 ش؛ دانشمندان آذربایجان از تربیت تهران، 1314 ش؛ ریحانة الادب، چ خیام تهران، 1346 ش؛ ریاض الجنه از مؤلف، از انتشارات کتابخانه مرعشی، 1412ق؛ نسخه‌های منزوی 648]