بحر الدرر

● بحر الدرر = حدائق الحقايق فی کشف اسرار الدقایق = احسن القصص = تفسیر سوره یوسف / تفسیر / فارسی bahr-od dorar = hadā'eq-ol haqāyeq fī kašf-e asrār-ed daqāyeq = ahsan-ol qesas = tafsīr-e sūre-ye yūsof فراهی، معین الدین بن محمد، -909؟ قمری farāhī, mo'īn-od-dīn ebn-e mohammad (- 1504) کتابی است در تفسیر سوره یوسف که به نام «حدائق الحقائق فی کشف اسرار الدقائق» در دیباچه بعضی از نسخ نامیده شده و «بحرالدرر» نامی است که در دیباچه نسخه کتابخانه ملک مذکور است. تفسیر احسن القصص شرح داستان یوسف (ع) به روش عرفانی است. مؤلف در آغاز، تفسیر سوره فاتحه و بقره را به نام «حدائق الحقایق» نگاشت و چون به سوره آل عمران پرداخت به دلیل توانمندی او در نویسندگی و داستان‌پردازی، دوستان از وی خواستند که تفسیر سوره یوسف را بنگارد این خواسته مقبول افتاد و قبل از سوره آل عمران به تفسیر این سوره مبادرت نمود. فراهی با وجود آنکه در نویسندگی ید طولانی داشت اما به لحاظ استفاده از منابع مختلف فارسی ادبی و عرفانی قدیم و معاصر خود نثر این کتاب یکدست نیست گاه ساده و روان و گاه آکنده از سجع و عبارات و تعبیرات پیچیده است. لذا گاه نثرش نثر قرنهای چهارم و پنجم و گاه نثر دوره‌های صفوی است. لغات و اصطلاحات عرفانی و فلسفی بسیاری در این کتاب به کار برده شده است. عنوان‌های آن «فصل و اشاره و تنبیه و لطیفه و النکته و الرجوع الى القصة و مقدمة و تمهید» و جز آنها می‌باشد، با اشعار فارسی از خود او و دیگران مانند کمال الدین اسماعیل و شیخ رومی و خواجه حسن دهلوی با مطالبی از شیخ داود طائی و از روضة العلماء و میبدی در کشف الاسرار و دیگران که در این کتاب آمده است. در آخر این تفسیر که به سال 1278 چاپ شده، مؤلف معین الدین جوینی معرفی گردیده، در صورتیکه معین الدین جوینی از دانشمندان قرن هشتم هجری و معاصر ابوسعید بهادرخان (736-716) بوده و به سال 735 کتاب نگارستان خود را نظیر گلستان انشاء و آن را به نام استاد خود سعد الدین یوسف حمویه موشح گردانیده است. مرحوم رضاقلیخان هدایت در یادداشت تملک خود، مؤلف را معین الدین الجامی الهروی چشتی معرفی نموده و مسلماً این دانشمند نیز غیر از مؤلف این تفسیر است زیرا هدایت خود در ریاض العارفین (ص123 چاپ اول) این مرد را بدون تعیین عصر و زمان معرفی نموده و گوید: «و ضیاء الدین بلخی از مریدان آن جنابند» و در مجمع الفصحا (ص 326 ج1) ضیاء الدین بلخی را از معاصران عوفی (متوفی در اواسط قرن هفتم) معرفی می‌نماید بنابراین معین الدین صاحب احسن القصص که معارج النبوة خود را به سال 891 تألیف کرده معین الدین چشتی مذکور نخواهد بود. از مجموع تفسیر حدایق الحقایق گویا تفسیر سوره فاتحه، داستان حضرت موسی سوره یوسف و سوره ملک تا آخر قرآن نگاشته شده است، این کتاب بنا به نوشته مرحوم آقا بزرگ تهرانی، در الذریعة به نام أحسن القصص به امر بهرام میرزا در سال 1278ق به چاپ رسیده است؛ ولی در تطبیق با آن کتاب همخوانی ندارد و از سوئی در پایان کتاب نیز به «معین الدین جوینی» نسبت داده شده، هر چند به یکدیگر نزدیکند و با عناوین «ای درویش-ای درویش» آمده‌اند. در هندوستان به نام «تفسیر نقره کار» چاپ شده است. آغاز: و به نستعین ربنا آتنا من لدنک رحمة و هیئی لنا من امرنا رشدا ... همی گوید بنده ضعیف مستکین ... که مدتیست مدید و عهدی بعید که تسوید سوره یوسف علیه الصلوة و السلام با حل الفاظ و معانی و تفسیر کلمات ... انجام: در جوار آبا و اجداد عظام وی مدفون گردانیدند، صلوات الله و سلامه علی نبینا و علی جمیع الانبیاء و المرسلين ... و الحمد لله رب العالمین. چاپ: تهران، 1278ق، سنگی، رحلی، نستعلیق، 277ص (در پایان، کتاب به معین الدین جوینی نسبت داده شده)؛ لکهنو، 1309ق، سنگی، وزیری، (در این چاپ به تفسیر نقره کار معرفی شده است.)؛ با تحقیق دکتر سید جعفر سجادی، نام «تفسیر حدائق الحقایق»، تهران، دانشگاه تهران، 1357ش [دنا 422/2 (38 نسخه)؛ الذریعة 37/3 و 349/4 و 285/6؛ ریحانة الأدب 350/5؛ مشار فارسی 1725/2؛ مجله راهنمای کتاب سال 10: 502؛ نسخه‌های منزوی 2173/3؛ فهرستواره منزوی 272/1؛ مكتبة امیرالمؤمنین 208/1؛ الاوقاف العامة موصل 153/4]