بحر الحقائق و المعانى فى تفسير السبع المثانى

● بحر الحقائق و المعانى فى تفسير السبع المثانى / تفسیر / عربی baḥr-ul ḥaqā’iq wa-l ma‘ānī fī tafsīr-is sab‘-il maṯānī نجم رازی، عبدالله بن محمد، 570-654 قمری najm-e rāzī, ‘abd-ol-lāh ebn-e mohammad (1175-1257) تفسیری است بر مذاق متصوفه و اصحاب تأویل که حتی احکام را هم پس از ذکر بعضی از وجوه حکمی آن، بر مذهب ارباب تصوف، تأویل نموده تا حدی که می‌توان گفت به تکلف افتاده. مؤلف از مریدان نجم الدین کبری بوده و با مولانا و صدر الدین هم نشینی داشته است. آثاری در این تفسیر از گرایش مؤلف به مذهب شافعی حکایت دارد، لیکن قطعی به نظر نمی‌رسد. دیدگاه‌های فراوانی در خصوص بحر الحقائق تا کنون مطرح گردیده که بخشی از آنها را پژوهشگر معاصر دکتر محمد رضا موحدی در مقدمه تفسیر بحر الحقایق (که مستقلاً با عنوان «آن سوی آینه: درآمدی بر تفسیر عرفانی شیخ نجم الدین رازی» چاپ شده) اشارت دارد از جمله تفسیر «نجم دایه» در واقع ادامه تفسیر «نجم کبری» موسوم به «عین الحياة» است. بعد از درگذشت «نجم کبری» شاگردش «نجم دایه» تا سوره نجم کار او را پی گرفته است و این در حالی است که هیچگونه دلیل قانع کننده‌ای بر این ادعا ارائه نشده است. مصحح بحر الحقائق پس از بیان دیدگاه‌های بسیاری از بزرگان و خاورشناسان، دلائل ده گانه‌ای ارائه می‌دهد که تفسیر موجود (بحر الحقائق) در واقع تفسیر مستقلی است و مشتمل بر تفسیر سوره فاتحه تا اول سوره نجم و اثر خود «نجم دایه» آن را تکمیل کرده است. دو دلیل قطعی که نشان می‌دهد تمام تفسیر فوق از «دایه» است: 1. در ذیل تفسیر آیه 22 سوره زمر «الله نزل أحسن الحدیث» آمده: «... و قد شرحنا حقيقة هذا فى كتابنا الموسوم بمنارات السائرين إلى الله و الطائرين بالله من أرادها فليطالع منه» بدون تردید منارات السائرين از «نجم دایه» است؛ 2. در ذیل آیه 9 سوره قمر از تفسیر مطلع النقط علاء الدوله سمنانی به صراحت از تفسیر مذکور با نام «نجم الدین دایه» نام می‌برد که هر گونه تردید و شبهه را از میان بر می‌دارد و نشان می‌دهد. سخن علاء الدوله چنین است: «... و مقصودی من كتابة هذه الحالة الواحدة التى تظهر فى البداية للسالك هو أن يعلم الرجال المطالع هذا الكتاب المسمى بنجم القرآن و هوالمذيل للتفسير النجمي الذي كتبه الشيخ الموفق، نجم الدين داية الأسدى الرازى-شکر الله سعيه- من أول القرآن إلى سورة النجم فلما وصل إلى سورة النجم، قال يكون عجباً أن يأذن الله لى فى الشروع فى النجم و إتمامه، فإذا وصل إلى النجم، قال يكون عجباً أن يأذن الله لى فى الشروع فى النجم و إتمامه، فإذا وصل إلى النجم و شرع و مرض و عرج بنجمه المنير من أرض البشرية إلى سماء الربوبية و ألهمنى الله تعالى إتمام تفسيره والتفسير بخطه الشريف تسع مجلدات و هذا المذيل مجلد واحد، ليكون عشرة كاملة». دو دلیل فوق در انتساب بحر الحقائق (از آغاز تااول سوره نجم) به «نجم دایه» کافی است. شاید یکی از عوامل این آشفتگی‌ها این بوده که نجم الدین دایه در ابتدا یا میانه کتاب خود، نام و عنوانی برای آن ذکر نکرده است و تمام نسخه‌هایی که از این تفسیر در دست است، بی هیچ مقدمه‌ای در این باب، آغاز می‌شود و در غالب نسخه‌ها کاتبان دیباچه را انداخته‌اند یا اینکه از اساس دیباچه‌ای نداشته و پایان تفسیر نیز به شکلی ناخواسته و ناگهانی که بیماری و مرگ نجم الدین دایه سبب آن بوده ناتمام مانده است. بنابراین مجالی فراهم می‌شود که نام‌هایی چون تأویلات نجمیه، اشارات من کلام الله، حقائق النجمية بر این تفسیر اطلاق شود. البته عنوان بحرالحقائق و المعانی بر اساس قدیمی ترین نسخه‌ها و نیز نقل قول از سوی نزدیک‌ترین مؤلفان به زمان حیات مؤلف، بر سایر عناوین رجحان دارد. همچنین عامل دیگر در این آشفتگی ها، تشابه اسمی نجم الدین رازی (دایه) با نجم الدین کبری، استاد و پیر مراد وی بوده است. این در هم آمیختگی از روزگار بسیار قدیم تا زمان ما ادامه یافت و هنوز نیز پژوهشگرانی را می‌توان یافت که برخی از آثار یکی از این دو بزرگوار را به دیگری نسبت می‌دهند. مفسر در مقدمه تفسیر، پس از برشمردن نظریه‌های گوناگون درباره ظاهر و باطن، به تفاوت میان تفسیر و تأویل اشاره کرده و می‌نویسد: «قصدم آن است که این کتاب در تفسیر و تأویل، حاوی تمام علوم شریعت و حقیقت باشد و خواننده را محتاج تفسیرهای پیشینیان و پسینیان نکند؛ زیرا که من بخشی عظیمی از مطالبی را که ائمه تفسیر در تفسیرهای خود ذکر کرده اند، در این کتاب آورده ام. علی الخصوص دانش‌های موجود در تفسیر ابواسحاق احمد بن محمد بن ابراهیم ثعلبی را گرفتم که در علوم قرآنی دریایی است و در این باب پیشواست ...». دایه که از نظر زبان شیوه ادبی به کار برده، برای تفسیر شواهد شعری هم آورده است. وی سخنان پیشینیان در باب تفسیر اشاری و عرفانی را نقل می‌کند، آنگاه الهاماتی را که در دلش پدید آمده است و مشاهدات خود را به دنبال آن می‌آورد. به نظر او در این تفسیر دنیا و آخرت گرد آمده است؛ چنان که در مقدمه می‌نویسد: «فافهم جداً و اغتنم فان هذه المعانی و الحقائق درر يتيمة عديمة المثل استخرجت من بحر الحقائق بغواصية أربعين سنة». مفسر این تفسیر را از سوره مبارکه فاتحه شروع کرده و تا ابتدای سوره نجم رسانده و اجل به او مهلت نداد که این کتاب را به پایان رساند. پس از وی جمعی از مفسران (حدود ده نفر) به تکمیل آن همت گماشتند که معروف‌ترین آنها علاءالدوله سمنانی است. سمنانی تکمله‌اش را از سوره نجم شروع کرده و تا آخر قرآن رسانده و آن را «نجم القرآن» نامیده است. همچنین سوره فاتحه و طور را نیز تفسیر کرده است. گویند نجم القرآن بخشی از تفسیر عظیم سمنانی موسوم به «مطلع النقط و مجمع اللقط» است. تفسیر بحرالحقائق که در ابتدای نیمه دوم قرن هفتم هجری به رشته تحریر درآمده، از عصر تألیف تا کنون مورد اقبال و پذیرش عارفان و مفسران بزرگی قرار گرفته و همواره مورد مطالعه و بهره‌برداری صاحبان فضل و مأنوسین با قرآن بوده است. نظام الدین اعرج نیشابوری در تفسیر «غرائب القرآن و رغائب الفرقان»، مباحث مربوط به تأویل آیات را از شیخ نجم الدین دایه اقتباس کرده است؛ سید حیدر آملی (720-782ق) کتاب «المحيط الاعظم و البحر الخضم في تأويل كتاب الله العزیز المحکم» را در برابری با تأویلات شیخ اعظم نجم الدین رازی نوشته است؛ ملاحسین واعظ کاشفی (- 910ق) دست کم در سه اثر خود «جواهر التفسیر»، «مواهب علیه» و «روضة الشهداء»، مطالبی از تفسیر بحرالحقائق نقل کرده است؛ مولی فتح الله کاشانی (- 988ق) در «منهج الصادقین فی الزام المخالفین» و تلخیص آن، مواردی از مضامین بحرالحقائق را نقل کرده است. شیخ دده اسماعیل حقی بروسوی در تفسیر جامع و کبیر خود «روح البیان»، بیش از هر مفسر دیگر از مطالب نجم الدین دایه در بحرالحقائق بهره برده است. [کشف الظنون 224/1؛ آن سوی آینه، موحدی، تهران، 1381 ش؛ مکتب تفسیر اشاری، ترجمه سبحانی، تهران، 1381ش؛ الفهرس الشامل للتراث العربی الاسلامی، علوم القرآن، مخطوطات التفسیر 113/11 و 433/12؛ کشاف الفهارس (فهرست موضوعی نسخه‌های خطی عربی کتابخانه ایران)، 75-72/3 و 178/4-180؛ کتابنامه بزرگ قرآن کریم، 943/3-945؛ بروکلمن ذیل 803/1؛ دنا 421/2 (15 نسخه)]