بحر الجواهر فی حل لغات السائر

● بحر الجواهر فی حل لغات السائر / طب / عربی، فارسی baḥr-ul jawāhir fī ḥall-i luġāt-is sā’ir هروی، محمد بن یوسف، ق 10 قمری heravī, mohammad ebn-e yūsof (- 16c) اهدا به: ظهیرالدولة و الدین محمد، مشهور به امیر بیگ تاریخ تألیف: پایان رجب 938ق دائرة المعارفی در مورد آنچه به علم طب مربوط است از اسامی امراض، گیاهان، نام و تذکره اطباء معروف و اقوال آنها ادویه، اغذیه و فوائد طبی مختلف را از کتب معتبر مانند «قانون» و شرح آن، «شفاء»، «نزهة الارواح»، «قاموس»، «حاوی»، «دستور موجز» و شروح آن، «منهاج»، «جامع تقویم»، «صحاح»، «مجموع اللغة»، «ینابیع»، «مهذب»، «مغرب»، «تاج»، «دیوان»، «صراح» و نیز آنچه که به‌طور سماعی از اطباء و علماء فرا گرفته است، به زبان عربی و گاه به فارسی جدید آورده است. مؤلف آن را در زمانی که جنگ و آشوب فراوان بوده است و جنگ و کشتار در خراسان بیداد نموده، نگاشته و در اثر این تلاطم زمان دست از آنها برداشته تا اینکه به امر امیر بیک وزیر که خود از فضلاء بوده و این کتاب را مطالعه نموده، آن را به ترتیب حروف الفبا ساخته و کار را به پایان برده است. او نخست در شوال 924 واژه‌نامه‌ای پزشکی به نام «جواهر اللغة» ساخته و به ملک دینار غز پیشکش کرده است. سپس در رجب 938 در آن دست برده با افزودگی‌هایی به نام «بحر الجواهر» به ظهیرالدولة و الدین محمد، مشهور به امیر بیگ تقدیم داشته است. سرآغاز هر دو یکی است، جز آنکه پس از خطبه یکی را «جوهر اللغة» می‌خواند و در دیگری می‌گوید که در اثر پیشامدهای ناگوار، به ویژه آنچه در خراسان گذشت، از کار نگارش باز مانده بودم تا به دستور امیر بیگ آن را ترتیب داده «بحرالجواهر» نامیدم. آغاز: حمدا لعلام اعطى ذوی الافهام تحقیق دقائق اللغات العربية و شكرا لوهاب ابدى على اولى الالباب تدقیق حقائق النکات الادبية ... فيقول ... محمد بن یوسف الطبيب الهروی انجام: جمعی تجار گفتند که ما در بحر بودیم چون بان موضع رسیدیم هر چه از ما فراموش شده بود درایام گذشته همه بخواطر ما آمده از آن سبب است که اکثر حکماء منسوبند بان موضع ودر هیچ زمین دیگر مثل ایشان پیدا نشده تمت چاپ: طهران، سنگی، 1288ق، وزیری؛ لکهنو، 1325ق/1907م، 2+274+2 ، [الذریعه 33/3؛ فهرست مشترک پاکستان اسلام آباد 497/1؛ نسخه‌های منزوی 481/1؛ معجم المؤلفين 12-134؛ كشف الظنون 1-164؛ فهرستواره منزوی 3309/5؛ دنا 417/2 (44 نسخه)؛ مشار فارسی، ج1، ص 690] شرح و حواشی: 1- بحر الجواهر (مختصر)