بحار العلوم

● بحار العلوم / حدیث / عربی biḥār-ul ‘ulūm جعفر بن محمد (ع)، امام ششم، 80-148 قمری ja‘far ebn-e mohammad, emām-e šešom (700-766) رساله‌ای است به‌روش عرفان باطنی شیعی که به نام امام ساخته‌اند. در هفت (تعداد در رساله‌ها متفاوت است) «معدن»: 1. نزول وجود الکائنات من الالهیات در چند مخزن و جوهر؛ 2 العوالم الشرعیة در ده جوهر؛ 3. احوال رسول الله؛ 4. الامامة و هو خلافة النبوة؛ 5. الاعمال الظاهرة الشرعیة؛ 6. الاعمال الباطنة و الاخلاق المذمومة؛ 7. الاخلاق المحمودة. در الذریعه (27/3) می‌نویسد: «و ذکر فی الدیباجة ما ملخصه ان الله تعالی علم نبیه جمیع العلوم و اودع النبی صلی الله علیه و آله و سلم امیرالمؤمنین (ع) جمیع ما علمه الله من الالهیات ... ثم قال مالفظه (و انا الصادق جعفر بن محمد سمعتها عن ابی و هو عن ابیه و هو عن ابیه ...) و کتب فی آخر النسخه (تم کتاب بحارالعلوم من تصنیفات مولانا الامام الصادق علیه السلام)». ممکن است در بدو امر چنین به نظر آید که مؤلف امام صادق (ع) باشد ولی آن کس که تبحر و حذاقت در سخنان این بزرگواران و رسائل آنان دارد هرگز این گونه تألیفات را به آن حضرات نسبت نخواهد داد. چون مؤلف این کتاب اطمینان کامل به حقانیت مطالب کتاب داشته آن را به عنوان قول صادق (ع) نگاشته که می‌فرماید «سمعته عن ابی عن آبائه ...». صاحب الذریعه می‌افزاید سخن مؤلف در آخر نسخه که می‌نویسد «فما قلته هو حق و صدق من الله و رسوله و ما اخترعته من فوادی کما ان الاشاعرة اخترعوا مسائل عن انفسها لا عن الله و رسوله» به این مطلب اشعار دارد و نیز استفاده می‌شود که تألیف آن بعد از پیدایش مذهب اشاعره است که بنیانگذار آن ابوالحسن علی بن اسماعیل اشعری (260-324هـ) می باشد. با این توصیف تألیف کتاب در قرن چهارم یا بعد از آن است درحالی که امام صادق (ع) در سال 148ق رحلت فرموده است. آغاز: بسمله. الحمدلله الذی انزل علی عبده الکتاب و لم یجعل له عوجا ... و بعد فاقول قد فکرت فی نفسی و نظرت الی بعد هجرة جدی ... انجام: یا ذالفضل العظیم انه تعالی جواد کریم ملک بر روف رحیم [الذریعة 27/3-28؛ دنا 409/2 (19 نسخه)]