بحار الانوار الجامعة لدرر الاخبار الائمة الاطهار

● بحار الانوار الجامعة لدرر الاخبار الائمة الاطهار / حدیث / عربی biḥār-ul anwār-il jāmi‘a li-durar-il axbār-il a’immat-il aṯhār مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، 1037-1110 قمری majlesī, mohammad bāqer ebn-e mohammad taqī (1628-1699) تاریخ تألیف: 1106ق دانشمندان شیعی از روی اصل‌هایی که راویان، خبرهای شنیده از امامان را در آنها می‌نوشتند و از آنها به‌ویژه چهار صد اصل در کتاب‌ها یاد شده است چند کتابی ساخته و آن اصل‌ها را در آنها گنجاندند از کتاب‌هایی که در روزگاران پیش در این زمینه پرداختند می‌توان «محاسن» برقی و «کافی» کلینی و «من لایحضر» قمی و «تهذیب» و «استبصار» طوسی را نام برد که بیشتر آن اصل‌ها در اینها گرد آمده و با یک نظمی منطقی ترتیبی بدانها داده شده تا هر کس بخواهد بداند که فرهنگ شیعی چگونه است و شیعیان در زندگی فردی و اجتماعی چه می‌اندیشند بتواند بدانها بنگرد و به‌ریشه و شاخه و اصل و فرع این آئین آگاه گردد. درست بگویم باید از برقی و کلینی و قمی و طوسی سپاسگزار بود که کاری بس بزرگ کرده و در پیشرفت این آئین سخت کوشیده و نشان دادند که آئین شیعی را در برابر روش سنی خود فرهنگی است و رهبران و پیروان این آئین مردمی اندیشنده و دانشمند و آگاه بوده‌اند. از این چهار دانشمند ایرانی سه تن که محمد نام دارند و به نام «محمدین اوایل» یاد می‌شوند چهار کتابی که نوشته‌اند بیشتر میان شیعیان دست به دست گشته و بدانها می‌گرویدند و فقیهان در فتواها از آنها بیشتر بهره می‌برده خبرهای این چهار کتاب (الکتب الاربعة المتقدمة) را پایه استدلال‌های کلامی و فقهی خود می‌ساختند. چنین بود تا اینکه در روزگار صفویان آئین شیعی در دستگاه فرمانروایی راه یافت و دانشمندان شیعی پس از روزگاری نهان بودن و از ترس دشمن نتوان اندیشه و دانش خویش را بخوبی آشکار ساختن آسایشی یافتند و دست به کار شدند. یکی از کارهای بسیار ارزنده‌ای که کرده‌اند این بود که باز چهار تن محمد نام آن هم ایرانی (محمدین اواخر) «جوامع الکلم» و «وافی» و «وسائل» و «بحار» نوشته و جویندگان را از نگریستن به کتاب‌های چهارگانه پیشین و دیگر کتاب‌ها بی‌نیاز ساختند. مجلسی در نوشتن بحار کتاب‌ها گردآورد و شاه (گویا همان سلیمان) هم بدو کمک می‌نمود و پاره از دیه‌ها و زمین‌های شاهی را برای یافتن مدرک‌ها و کتاب‌ها و برای نوشتن نسخه‌های بحار برگذار نمود و چون «مدينة العلم» صدوق را در یمن سراغ گرفته بودند یکی از درباریان را با ارمغان‌هایی فراوان نزد فرمانروای آن کشور فرستاد و او از آنجا کتاب را برای مجلسی بیاورده است (فیض قدسی). به‌نوشته محدث نوری در فیض قدسی (ص 6) مجلسی در نگارش «بحار» بی‌کمک نبوده است. تنکابنی در این باره سخنی دارد که بخوبی چگونگی نوشتن بحار را روشن می‌دارد: «طریقه علامه مجلسی آن بود که مثلا مسئله نزول باران و رعد و برق می‌خواست تحقیق نماید به یکی از شاگردان می‌گفت که آیات متعلق به باران و رعد و برق را جمع کن. پس آن تلمیذ آیات را جمع می‌کرد و زیر آن کاغذ سفید می‌گذاشت تا آخوند ملا محمد باقر در زیر آن بیانات و تحقیقات را بنویسد. و به تلمیذ دیگر می‌گفت که اخباری که در این عنوان است از فلان کتاب جمع کن و بنویس و بیاور. پس آن اخبار را آن تلمیذ جمع می‌کرد و خبر را می‌نوشت و تحت آن کاغذ سفید می‌گذاشت که اگر آخوند بخواهد بیان و تحقیقی بنویسد. پس آخوند بسا بود که چیزی نمی‌نوشت زیرا که آن خبر محتاج به بیان نبود که به نحو چلیپا در تحت آن خبر می‌نوشت یا کاغذ سفید زیاد می‌آمد بهمان سفیدی می‌گذاشت. و نسخه اصل بحارالانوار به همین نسق است که مذکور شد. و اعانت در تألیف اینگونه بوده است نه اینکه در تحقیقات و تدقیقات به او اعانت کنند با اینکه تلامذه تلمیذ او بودند چگونه در تحقیق با او شریک بودند. و اینگونه اعانت از تلامذه در بعضی از تألیفات بوده نه در همه تألیفات و در بعضی از مقامات نه در همه مقامات» (قصص العلما ص 151). شوشتری در انوار النعمانیه (نور فی احوال العالم و المتعلم. الفائدة السابعة فی آداب المتعلم مع الشیخ الامر الثالث) می‌نویسد که نگارنده بحار دانشمندی با شکوه و هم شوخ بوده است و در میان بیش از هزار شاگرد خویش مرا برگزید و با خود همیداشت و بیشتر می‌نواخت و بیشتر شب‌ها برای پاره‌ای از کارهای نگارش «بحار» در کتابخانه او نزد او به سر می‌برده‌ام (نیز قصص العلماء ص 309- روضات ص 730- فیض قدسی ص 19 همه از همان شوشتری- مستدرک 408: 3). از همکاران مجلسی در نگارش بحار و شرح اصول کافی که همه از دانشمندان بزرگ (العلماء الصدور) بوده‌اند بجز شوشتری، میرزا عبدالله افندی نگارنده ریاض العلماء شاگرد و همنشین و کتابدار مجلسی و شاگرد علامه سبزواری و محقق خوانساری و میرزای شیروانی و نیز نگارنده العوالم الکبیر (که بحاری است بگونه دیگر و بهتر از آن و دارای خبرهای سنی و شیعی با گزارش آنها و نزدیک بصد جلد) شیخ عبدالله بن نورالله بحرانی شاگرد مجلسی یکم و دوم در درس و روایت را نام برده‌اند (روضات ص 123 و 365 و 728- فیض قدسی ص 17- فهرست سپهسالار 1: 279) یکی از همکاران او دامادش محمد صالح خاتون آبادی باید باشد چه او در «حدائق المقربین» فارسی خود پس از ستایش فراوانی از مجلسی می‌نویسد که او می‌خواست کاری کند که همه کتاب‌های چهارگانه گزارش شود و خود در صد هزار بیت بر کافی و تهذیب گزارشی نوشت (مرآة العقول و ملاذ الاخیار) و چون دید پدرش بر «من لایحضر» گزارش نوشت به همان بس کرد و به من دستور داد که بر «استبصار» گزارش بنویسم و من نوشتم و هنگام مرگ به‌من بسپرد که گزارش کافی او را به‌پایان برم و من اکنون بدان می‌پردازم (روضات 121). درباره بحار و چگونگی نگارش جلدهای آن و تاریخ هر یک از آنها و شماره بیت‌های آنها و چاپ و ترجمه و گزیده و گزارش و فهرست و دنباله آنها در روضات ص 120 و فیض قدسی نوری و کشف الحجب و الذریعه و فهرست طوس جلد یکم و پنجم و فهرست سپهسالار جلد یکم و ریحانة الادب 455: 3 آنچه می‌باید کاوش شده است. (دانش پژوه) این مجموعه در 25 مجلد بزرگ با تاریخ‌های گوناگون به شرح زیر تألیف گردیده است: 1. العقل و الجهل وفضل العلم؛ 2. التوحید، تمام شده در غره ربیع الاول 1077ق؛ 3. العدل و علل الاحکام، در 11 محرم 1080ق؛ 4. الاحتجاجات، در ربیع الثانی 1080ق؛ 5. قصص الانبیاء، در رمضان 1077ق؛ 6. احوال النبی (ص)، در 20 رمضان 1084؛ 7. الامامه، ذیحجه 1086؛ 8. الفتن و المحن، در سلخ ذیحجه 1091؛ 9. تاریخ امیرالمؤمنین (ع)، 6 ربیع الثانی 1079؛ 10. احوال الزهراء والحسنین (ع)؛ 11. احوال السجاد الى الکاظم (ع)، شوال 1077ق؛ 12. احوال الرضا الى العسکری، در جمعه 17 ذیحجه 1077؛ 13. احوال الحجة، در رجب 1078؛ 14. السماء و العالم، در اواسط جمادی الثانی 1104ق؛ 15. فی قسمین: الایمان و الکفر، آداب المعاشره؛ 16. الآداب و السنن؛ 17. المواعظ والحکم؛ 18. الطهارة، در14 صفر 1094 و الصلاة در 21 شعبان 1097؛ 19. القرآن و فضله و الذکر و آدابه؛ 20. الزکاة إلى الصوم و الاعتکاف؛ 21. الحج الى الامر بالمعروف؛ 22. الزیارات، در 27 رجب 1081؛ 23. الوقف الى القسم؛ 24. اللقطه الى الدیات؛ 25. الاجازات در دو قسم که قسم دوم آن جلد 26 نامیده شده است. مؤلف خود توفیق بر پاک نویس کردن تمام مجلدات بحار را نیافته و میرزا عبدالله افندی مؤلف «ریاض العلماء» از جلد پانزدهم تا جلد آخر را پاک‌نویس و مرتب نموده و پس از وفات مشارالیه انتشار یافته است. همین معنی را (که مؤلف توفیق بر پاک نویس کردن تمام مجلدات نیافته) سید اعجاز حسین مؤلف کتاب «کشف الحجب والاستار» در ص 76 آن کتاب متذکر گردیده و پاک‌نویس نشده‌ها را این کتب معین کرده است: 1. کتاب الایمان و الکفر و مکارم الاخلاق؛ 2. کتاب الاداب و السنن؛ 3. کتاب الروضه؛ 4. کتاب القرآن و الدعاء؛ 5. کتاب الزکوة و الصوم؛ 6. کتاب الحج؛ 7. کتاب العقود و الایقاعات؛ 8 کتاب الاحکام؛ 9. کتاب الاجازات. از عبارت مصنف در مقدمه مجلد اول کتاب نیز معلوم می‌شود که تا جلد چهاردهم (السماء والعالم) را مسلماً خودشان مرتب و منظم و پاک نویس کرده‌اند. چاپ: مکرر چاپ شده است؛ ایران، سنگی، 1270ق، رحلی؛ (ج9): تبریز، 1305ق، 169ص؛ تهران، 1307ق، 686ص؛ 1301ق، 354ص؛ 1302ق، (2+807+1صص)؛ 1308ق، 303ص؛ (ج23): 1311ق، 152+1صص؛ (ج24): 1315ق، 54ص؛ (ج25-26): 1315ق، 175+1صص؛ (ج7، جزء1-2): 1294ق، 611ص؛ (ج1-2)، 224+320ص؛ (ج5): 2+393صص؛ (ج7): 2+433صص؛ (ج10): دارالخلافه طهران، 1287ق، 331ص (صص1-331)؛ (ج19، جزء1-2): 3+13 [کتاب‌شناسی مجلسی ص 87 و 90 و 87-162؛ الذریعة 16/3؛ فهرستگان نسخه‌های خطی حدیث و علوم حدیث شیعه 365/2-446؛ دنا 376/2-407 (955 نسخه)؛ دانشنامه جهان اسلام 268/2-275؛ مشار عربی صص113-116] شرح و حواشی: 1- مستدرک الوافی = منتخب بحار الانوار؛ مؤمن کاشانی، محمد هادی بن مرتضی (-12) 2- منهج الیقین و صحیفة المتقین = تکملة حیات القلوب؛ مجلسی، محمد رضی بن محمد نصیر (-12) 3- انوار حسینی = ترجمه بحار الانوار؛ محمد حسین غلام (-12) 4- فهرست اخبار مؤلفات الاصحاب؛ مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی (1037-1110) 5- دیباجة بحار الانوار؛ مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی (1037-1110) 6- درر البحار المصطفى من بحار الأنوار؛ کاشانی، محمد بن مرتضی (-1115) 7- بحار الانوار (منتخب)؛ واعظ آرانی، ابوالحسن بن محمدتقی (-1134) 8- بحار الانوار الجامعة لدرر الاخبار الائمة الاطهار (ترجمه)؛ ارومی، حسن بن محمد ولی (-13) 9- وجیزة البحار فی مناقب الائمة الاطهار؛ قاینی، محمد بن علی اصغر (-13) 10- بحار الانوار (منتخب)؛ کاشانی، محمد صادق بن محمد زمان (-13) 11- درر البحار؛ خوئی، محمد تقی بن محمد (-13) 12- تفسیر بعض روایات؛ اخباری، محمد بن عبدالنبی (1178-1232) 13- بحار الانوار (منتخب)؛ گلپایگانی، محمد تقی (-1292) 14- بحار الانوار الجامعة لدرر الاخبار الائمة الاطهار (ترجمه)؛ موسوی زنجانی، اسماعیل بن محمد تقی (-14) 15- کشف الاسرار؛ موسوی زنجانی، اسماعیل بن محمد تقی (-14) 16- مستطرف البحار؛ شریف رازی، عباسعلی (-14) 17- کنز الانوار و کشف الاستار؛ قائنی شیخ آبادی، محمد باقر بن محمد (-14) 18- بحار الانوار (منتخب)؛ فراهانی، رضا قلی بن حسین قلی (-14) 19- بحار الانوار الجامعة لدرر الاخبار الائمة الاطهار (ترجمه)؛ پروین چی، احمد (-14) 20- تحفة الزوار؛ خوئینی، محمد کاظم (-14) 21- بحار الانوار (منتخب)؛ انجدانی، علی بن یعقوب (-14) 22- ملخص بحار الانوار؛ دنبلی خوئی، ابراهیم بن حسین (1247-1325) 23- بحار الانوار الجامعة لدرر الاخبار الائمة الاطهار (ترجمه)؛ آقا نجفی، محمد تقی بن محمد باقر (1262-1331) 24- خلاصة البحار 25- بحار الانوار (منتخب) 26- منتخب بحار الانوار (احتجاجات)